HET BEELD van twee trigrammen: Water boven, Aarde onder. Water dat zich op het aardoppervlak verzamelt. Water dat kleine deeltjes samenbindt. Modder. Eenheid.

I

HET BEELD van twee trigrammen: Aarde boven, Water onder. Grondwater. Diepe reserves. Potentieel. Gevaar. Een leger. Veelheid.

I

HET BEELD van twee trigrammen: Water boven, de Donder beneden. Een onweersbui, vocht, elektrische ontlading, creatie, een begin.

In 1953 voerden Stanley Miller en Harold Urey een experiment uit waarbij een mix van stoffen als ammoniak, methaan en waterdamp werd blootgesteld aan elektrische ontladingen. Dit experiment bootste een ambiance van een nog jonge aarde na. In deze laboratorium-oersoep verschenen als bij toverslag aminozuren, bouwstenen van leven.

In de daaropvolgende decennia werden er kanttekeningen gezet bij het experiment. Het zou een te simpele voorstelling van zaken zijn; een simpele bliksemflits die het leven doet ontwaken. Maar de verbeeldingskracht van een primordiale soep - goddelijk brouwsel, maar kan het aardser? - zou ons niet meer loslaten. Het werd voer voor denkers en artiesten.

Wat te denken van recent onderzoek aan de Stanford University over ‘microlightning’, elektrische ontlading tussen individuele waterdruppels als genererende factor achter het ontstaan van leven?

Sommige dingen waren er altijd: aardappels, maandagochtenden en de Staatsloterij Je kunt je nauwelijks voorstellen dat ze een begin hebben gehad. In je herinnering waren ze er altijd. Andere fenomenen kenden wel een aanvang, een introductie, een opkomst op het toneel. Dat kan niet anders: eerst waren ze non-existent, en opeens hadden ze zonder verdere discussie een vaste plaats in onze werkelijkheid ingenomen.

In den beginne, in het begin, de eerste woorden van Genesis. Formulering die vooral wordt toegepast op iets dat een lange of onbekende geschiedenis heeft.
etymologiebank

Zo ging het met het begrip oersoep. Ik ga ervan uit dat dit voor 1953 geen deel uitmaakte van het alledaagse idioom. Nu is het beeld van een borrelende, walmende en vonkende primordiale brei niet meer weg te denken.

Er is oersoep van 4 miljard jaar geleden, voor me staat een hedendaagse versie.

Wat is er allemaal waar te nemen? Tectonische platen, lavastromen, umami en cv-zwendel?

… miso en Murano …

Er zijn streken op aarde waar men de dag begint met miso. Er zijn mensen die in plaats van een gang naar het koffiezetapparaat de dag openen met het nuttigen van een kom misosoep. Vreemde gewoonte, nieuwlichterij? Dat is te bezien. Je moet maar zo denken: voordat je het weet, is de nieuwigheid veranderd in een gewoonte, waarvan het begin, de introductie, vergeten is. Zo is het in ieder geval gegaan met koffie.

Koffie en miso, beide afkomstig van een boon. Beide donkerbruin en bemoedigend. Verschillen zijn er ook.

Koffie ìn de tijd van de Verlichting? Koffie wàs de Verlichting! En koffie wàs het cowboyleven in het Wilde Westen.

‘s Ochtends, de geur van een goedgezette cappuccino. De schakeringen van bruin en caramel, wit en oker. Als de dag die volgt eenzelfde rijkdom in zich heeft, kun je je gelukkig prijzen.

Of liever een oerkoffie met boter en een takje wijnruit uit Ethiopië.

Gisteren: mugi muso, soba, dulce, een beetje kimchi, sesam-peperolie …

Vanochtend: shoyu - het zusje van miso - tofu, wakame, bonito vlokken, lente ui …

En tenslotte een paar waardevolle aanwijzingen van de miso-barista …

Lees ook:

HET BEELD van twee identieke trigrammen: Meer onder, Meer boven. Water weerspiegelt water. Een spiegel in een spiegel.

De deur uit, linksaf de smalle weg op. Aan weerszijden eikenbomen en kale bramentakken. Drie bochten. Het kruispunt met de provinciale weg. De spoorwegovergang. Een olifantenpaadje. Het begin van een van de kaarsrechte zichtlanen van havezaete Den Berg. Het regende vannacht en hier en daar zijn er plassen water blijven staan.

De plassen weerspiegelen de stam en de kale takken van de bomen. En daarachter, de wolken. Water spiegelt water

Water spiegelt water.

Was het stille oppervlak van een waterplas de oudste spiegel? De eerste spiegel waarin we onze eigen reflectie zagen?

Een oog ziet een oog.

Een rechthoekig oog ziet een oog.

Een spiegelhuis in je broekzak.

Al-Haytham was one of the first to figure out that almost everything is in fact a mirror of sorts that you see because it’s the light that’s bouncing off of that object and how it does it. It comes into your eye and makes you able to see it.

BBC The Forum: Mirror Mirror on the Wall

Naast kraakheldere spiegels zijn er ook wazige

En ze komen in soorten en maten, kastdeurruitje-spiegels, …

… wc-spiegels …

… en tover-spiegels …

In nagedachtenis aan Willem de Ridder, meesterverteller en spiegoloog.

HET BEELD van twee trigrammen: Berg boven, Water beneden. Een wilde bergbeek Ongetemd en ongekunsteld.

Op een half uur lopen van ons huis, tien minuten op de fiets, bevindt zich de Vechterweerd, een stuw in de rivier. De Vecht is dan wel geen wilde beek, noch zijn er hier bergen, maar het water dat over de stuw naar beneden klettert is opeens weer kind. Sta je op de smalle overgang bovenop de stuw, leun je over de reling, en kijk je naar beneden, een ongeremd spel van kolken en bruisen.

In Richard Wilhelm’s I Ching vertaling heet dit hoofdstuk De Jeugddwaasheid. Andere I Ching vertalingen gebruiken titels als Jeugd, Onvolwassenheid en Jeugdige Onervarenheid. 

Ja, als je jong bent, haal je inderdaad een hoop stomme fratsen uit. Sorry hoor, ik wist niet beter, ik doe dit immers voor de eerste keer. Je hebt gelijk. Noem de jeugd dwaas, en je zult hem voortdurend moeten temmen, insnoeren en inperken. Zie je de jeugd als spel, dan is dwaasheid wegbereider voor nieuwe mogelijkheden en aanjager van het creatief vermogen.

Neem een kind zijn spel af, dan ontzeg je hem zijn jeugd. Je hele leven blijven spelen, betekent je jeugd bewaren. Als titel voor dit hoofdstuk koos ik Spel.

Wees eerlijk, wat hadden we indertijd gemoeten zonder spel? Hoe hadden we ooit onze weg kunnen vinden in het spiegelpaleis van de mensenwereld? Spel is verbeelding - vandaag ben ik brandweerman, jij dierendokter of toch liever ontdekkingsreiziger? Wie is er Batman en wie is de boef? Kruip in de huid van: zonder iets anders dan de fantasie, kan het avontuur beginnen.

Zonder terughoudendheid kunnen kinderen zich overgeven aan het fascinerende spel van imitatie. Loop en dans als je idool en al kun je nog niet zo goed zingen, dan weet je alvast hoe dat voelt. Vandaag ben je astronaut, morgen win je zomaar een gouden medaille. Je mag zelf verzinnen waarvoor.

Durf je te spelen? Er staat je een instant tijdmachine ter beschikking. Terug naar een vroeger of met een reuzensprong naar een tijd die nog komen gaat. Het is allemaal gratis, het is kinderspel. Niet gehinderd door conventies en het benauwende keurslijf van de ratio onthult het spel verborgen sluiproutes en olifantenpaadjes. Al denkend zie je de begrenzing, al spelend is er steeds weer een nieuw begin.

Het hexagram van Spel is een omkering van dat van het voorgaande Hoofdstuk 3. Begin. De meeste van de gepaarde hoofdstukken zijn elkaars tegengestelde, maar in dit geval volgen ze elkaar. Om mee te doen is het niet nodig het spel te kennen - beginnen volstaat.

Iedereen kan tekenen, zolang het maar niets hoeft te worden. Zodra het potlood het papier raakt, volg je de lijn, de strepen, de halen en de krassen. Kijk met verbazing naar wat er deze keer ontstaat. Muziek maken, dansen, voetballen - je kunt het allemaal, als je maar aanrommelt Zolang je je maar geen zorgen maakt over wat anderen ervan vinden. 

Spelen is lief en onschuldig. Een paar schrammen en een pleister - en dan weer door. Het besef van tijd is afwezig en voor je het weet is de dag voorbij. Spelen is risicovol en gevaarlijk. Het brengt je op plaatsen waar je anders nooit was gekomen. Je voelt de macht van je spieren, de vaardigheid van je handen en de weerbaarheid van je woord. Het spel is vol van het onverwachte, kruipt waar het niet kan gaan, meanders in een rivier.

Onverbiddelijk breekt er een tijd aan dat er brood op de plank moet komen. Spelen was voor de kleintjes en als die ouder worden, is het uit met het spel; dan is het tijd voor de serieuze zaken. 

At some point as we get older, however, we are made to feel guilty for playing. We are told that it is unproductive, a waste of time, even sinful. The play that remains is, like league sports, mostly very organized, rigid, and competitive. We strive to always be productive, and if an activity doesn’t teach us a skill, make us money, or get on the boss’s good side, then we feel we should not be doing it. Sometimes the sheer demands of daily living seem to rob us of the ability to play.
Play - Stuart Brown

Spelen wordt dan vervangen door studie. Daarna komt de arbeid en door hard te werken, verdien je vrije tijd. Geweldig! Die vrije tijd komt met de belofte van de terugkeer van het spel. Helaas! Spel heet nu sport. Vrije ingevingen zijn daar ingeruild voor regels. Geen meanderend avontuur, maar een competitie langs rechte lijnen.

Zelden zie je zo weinig spel als tijdens de Olympische Spelen, terwijl Spelen toch een grote belofte inhoudt. Alleen maar meedoen is voor sukkels. De winst is er voor de eenzijdige specialist. Een uitsluitend linksom schaatsende schaatser. Een sprinter, die het hardlopen niet langer dan tien seconden volhoudt. Anabolen en schwalbes.

Na een dikke eeuw voetbalspel zijn er nog maar een klein aantal clubs over die ertoe doen. Zij hebben het geld, zij kunnen de beste spelers kopen en zij winnen de prijzen. De rest is figurant. De reclame op de voetbalshirts is van een gokbedrijf en prijst auto’s of vliegmaatschappijen aan. De handel in spelers wordt betaald uit de kas van techbedrijven en oliestaten. Dit voetbal is oorlog, is politiek, is werk, maar beslist geen spel. Hoeveel eenvoudiger was het om na schooltijd uren met vriendjes op straat te ballen.

Het klinkt als een complot. Eerst ontneem je de kinderen de ruimte. De straten vol auto’s en de enige plek die overblijft om te spelen is een voetbalkooi. Pak vervolgens ook hun tijd af door middel van telefoons en games. Het vrije spel is succesvol getemd.

Rondom het natuurpark, of wat er nog rest aan natuurlijke wildheid, staat een hoog hek. Vrije toegang is niet toegestaan, laat staan in bomen klimmen, vuurtjes stoken en hutten bouwen. Wie wordt tegen wie beschermd?

Emma Marris schrijft in Rambunctious Garden: 

Which means that they (the national parks) are the absolute worst places to take your children on vacation, because you can't do anything there. You can't climb the trees. You can't fish the fish. You can't make a campfire out in the middle of nowhere. You can't take home the pinecones. There are so many rules and restrictions that from a child's point of view, this is, like, the worst nature ever. Because children don't want to hike through a beautiful landscape for five hours and then look at a beautiful view. That's maybe what we want to do as adults, but what kids want to do is hunker down in one spot and just tinker with it, just work with it, just pick it up, build a house, build a fort, do something like that.

Er is altijd hoop. Het vrije spel sluimert onder het oppervlak. Laat kinderen fouten maken. Investeer in verliezen. Schaats rechtsom. Ontdoe je van de voetbalkooi. Slecht de hekken en laat de resterende wildheid binnenkomen. Bevrijd de rivier. Denk in kronkels. Vier de jeugddwaasheid!

Berg boven Water, het beeld van een wilde bergbeek, van een meanderende laaglandrivier, van spel. Bij afwezigheid van bergen in Nederland laat Berg boven Water zich ook lezen als een stuw in de rivier. De rivier lijkt dan wel bedwongen, sta je op de overloop boven de Vechterweerd-stuw staat, leun je over het hekwerk en kijk je naar beneden, dan zie je dat de wildheid en het spel springlevend zijn.

Naar huis gesleept. Tassen en dozen vol. Dagelijks thuisbezorgd in karton en plastic. Wat volgt is het Grote Scheiden: het waardevolle in de voorraadkast en achter slot en grendel. Verpakkingen en schillen achteloos in de afvalemmer. Stel je het omgekeerde eens voor: de schillen in de pan en de aardappels in de kliko.

Vervolg van dag 7.

Waar waren we gebleven? De voorlaatste dag was de dag van de terugkeer van een onooglijke paardenbloem. En gisteren stond in het teken van een houten snijplank, een plat, rechthoekig stuk aarde.

Wederom rolt de dobbelsteen en deze keer is het een zes.

De bovenste, de laatste lijn, is aan de beurt, en verandert naar yang.

Vijf gebroken lijnen met bovenaan één ongebroken lijn. Een Berg bovenop de Aarde. Een berg midden in een gebergte valt niet echt op. Zou hij solitair op een open vlakte staan, dan trekt hij de volle aandacht en hebben de elementen vrij spel op zijn flanken. Hoge bergen vangen immers veel wind. En ook regen en zon en vorst. De eens zo imposante berg is uiteindelijk terug te vinden als zand op het strand. Het onvermijdelijke gevolg van het Versplinteren.

Een Berg op de Aarde als de verbeelding van verzamelen en ophopen. Het hexagram heeft iets weg van een hoog smal pakhuis, van een silo, van een voorraadbus en, vooruit, van een kliko. Een hoge open ruimte aan de bovenzijde afgesloten met een deksel. De realiteit van afvalemmer en kliko verenigt het bijeenbrengen en het versplinteren.

Better to stop short than fill to the brim.
Oversharpen the blade, and the edge will soon blunt.
Amass a store of gold and jade, and no one can protect it.
Claim wealth and titles, and disaster will follow.
Retire when the work is done.
This is the way of heaven.
Tao Te Ching 9, vertaling van Gia Fu Feng

Hoofdstuk 23. Versplinteren beschrijft de dynamiek tussen verzamelen en uit elkaar vallen. Zoem je iets uit, dan zie je ditzelfde spanningsveld al terug in de relatie tussen hoofdstuk 24. Terugkeer en hoofdstuk 23. Versplinteren. Waar in het hexagram van de een de actieve lijn van onderaf binnenkomt, verdwijnt diezelfde lijn in het hexagram van de andere aan de bovenzijde.

Het ene komt en het andere gaat. Het leven bestaat uit spullen verplaatsen. Een ononderbroken afwisseling tussen jagen en verzamelen en weer achter laten en afscheid nemen.

Zijn Terugkeer en Versplinteren wel zo tegengesteld? Als fases van de ademhaling en binnen de seizoenen liggen ze vlak naast elkaar.

De Versplintering als het finale afscheid in oktober ..

... en de Terugkeer als het prille nieuwe begin in december.

Lees ook:

Op de verpakking van het voedsel dat we kopen staat doorgaans de origine van. het product vermeld. In sommige gevallen kun je zelfs met een QR-code naam en toenaam van de boer die het verbouwde achterhalen. Zou het een goed idee zijn, om op de verpakking nog een code af te drukken? Waarmee je de bestemming van het afval dat het produceert alvast kunt zien?

Keine bergen worden grote bergen.

Vermeld je de origine, dan ook de bestemming.

Hoe was het ook alweer: een Berg op de Aarde?

Wanneer je in de toekomst van een prop papier schouwt zie je dan niet juist Terugkeer?

Een blik in de diepte van de afvalemmer laat de apocalyptische duisternis van de Versplintering zien.

afval ‘dat wat na bewerking als nutteloze rest overblijft’ -> Engels offal ‘overschot, vuilnis; slachtafval’;? Duits Abfall ‘snipper; ingewanden, vuilnis’; Esperanto defalaĵo ‘vuilnis’ <via Duits>; Zuid-Afrikaans-Engels afval ‘eetbare ingewanden van dieren, orgaanvlees’ <via Afrikaans>; Indonesisch afal ‘dat wat na een bewerking als overtollig overblijft’; Negerhollands afval ‘dat wat na bewerking als nutteloze rest overblijft’; Surinaams-Javaans afal ‘dat wat na een bewerking als overtollig overblijft’.
etymologiebank.nl

en:

emmer zn. ‘vat met hengsel’ Mnl. emer ‘emmer’ [1240; Bern.], emmer- ‘emmer-’ [1434; MNHWS]. Oude Germaanse ontlening aan Latijn ampora, een variant van amphora ‘tweeorige kruik’ (zie → amfoor), vandaar de Oudhoogduitse en Oudengelse vormen met a-. Daarna volksetymologisch geherinterpreteerd als samenstelling van ein (Hoogduits) of → een (Nederduits, Nederlands) en een ablautvorm van het werkwoord bēran- ‘dragen’ (zie → baren, → baar 1), vanwege het ene handvat aan de emmer.
etymologiebank.nl

Het kan dus verkeren. Een vuilnisemmer met hengsel als nakomeling van de amfoor. En een lang geleden achteloos weggegooide amfoor die na jaren weer opduikt als archeologische vondst.

Wordt morgen vervolgd …

Vervolg van dag 6.

Een paar dagen geleden hielden we pauze bij een onopvallende paardenbloem, die na een paar koude wintermaanden door een voeg tussen de tegels van de binnenplaats de weg terug naar boven had weten te vinden. Symbool van terugkeer, maar welke? want terugkeren komt in soorten en maten. Die van de verloren zoon, de terugkeer naar normaliteit? Naar de oorsprong, of naar het vaderland, de vrijheid van weleer? Of een gevreesde terugkeer naar de donkere Middeleeuwen, of liever naar de nobele wildheid, of kindertijd?

De dobbelsteen rolt en het wordt een één.

De onderste, de eerste lijn, verandert van yang in yin.

Zes gebroken lijnen. Aarde onder, Aarde boven. De Terugkeer verandert in Respons. Dat laatste is de titel van een van de twee openingshoofdstukken van het boek. Een respons volgend op een initiëren. Een weerklank op een klank. En als de schepping inderdaad begon met een enkel woord, dan beschrijft hoofdstuk 2 het daaropvolgende antwoord.

Hoofdstuk 1 en 2 kunnen niet anders dan gelijktijdig worden gelezen. Het afgelopen jaar schreef ik tot drie keer over deze prelude van de I Ching en postte ik ze als Een Oneindige Film, De Navel van de Wereld en Lijnen en Pijlen. Ik kan me nog herinneren nogal tevreden te zijn over hun inhoud, maar na recente herlezing heb ik ze toch maar weer stilletjes gewist. Niet goed genoeg als sprankelende ouverture. De mogelijkheid om achteraf zinnen, zelfs hele hoofdstukken, te wissen binnen een digitale publicatie biedt uitkomst. Zou een en ander op papier zijn gedrukt en de wereld in zijn gezonden, dan was er geen terugkeer meer mogelijk geweest en zat ik voor altijd vast aan de middelmatige zinnen.

Zodra de drie stukjes wat zijn opgepoetst, zullen ze onder dezelfde titels, of misschien juist andere, weer verschijnen. Daarover later. Voor nu: Respons.

Het Respons-hexagram bestaat uit twee identieke bouwstenen, twee keer de Aarde. Twee keer een veld, een akker, een draagvlak, een ondergrond, een tafelblad, een dienblad, een snijplank.

In de keuken is de snijplank de representant van de aarde. Een kleine, vierzijdige, platte aarde. Het gebruik van de snijplank, haar vermogen om te dragen, ligt aan de bovenzijde. Net als die van een cracker of toastje.

Er staat geschreven: de Hemel is rond, de Aarde vierkant.

De Hemel rond de Aarde. De Japanse munt verbeeldt die kosmologische waarheid goed. In Nederland geven we dat iets anders vorm, maar ook hier een spel tussen rond en vierkant.

Wat je wilt, rond of vierkant, in ieder geval zoet.

Tian is het Chinese karakter voor ‘veld’, een geruit landschap.

Tijdens mijn rondgang in en om het huis kom ik de ruit tegen op de betegelde binnenplaats. (Aan de zijkant zie je nog net de weergekeerde paardenbloem.)

Een aardse ruit in de badkamer, en in de bakstenen buitenmuur.

Van de uit klei gevormde baksteen is het maar een kleine stap naar de vierkante, keramieke ovenschaal.

En van daar een volgende stap naar gemoedelijke, aardse rondheid.

Of toch maar weer terug naar het hoekige. Want zeg nou zelf, het vierkante is wel heel praktisch.

Mes en plank, plat, rond en vierkant.

Wordt vervolgd in:

Vervolg van dag 5.

Wat was er nu eenmaal voor nodig dat de voorspoed afkalfde en het licht bijna ongemerkt verdween?

Niets is voor eeuwig; ook een diepe duisternis is niet blijvend. In welke lijn daagt de verandering nu? De dobbelsteen antwoordt: drie.

De derde lijn verandert van yang in yin.

Donder onder Aarde. Vanuit de aardse duisternis - vijf yin-lijnen - dringt zich iets onweerstaanbaar naar boven. Lees ook:

De paardenbloem verdween natuurlijk niet; hij trok zich terug en verzamelde zijn kracht diep in zijn wortels. Om in het allervroegste voorjaar weer naar boven te verlangen. Hoe diep gaan de wortels? Wanneer je een paardenbloem, of enige andere plant, een stukje uitgraaft en hem dan met kracht de grond uit probeert te trekken, zal hij altijd breken. Om het hele wortelgestel te leren kennen, inclusief alle haarworteltjes, zul je naast de plant een diepe sleuf dienen te graven.

Een sleuf van tweeënhalve meter diep?

Botanist John Weaver (1884-1966) developed a laborious, painstaking technique for exposing and drawing a network of prairie roots in situ--a labor that must have suited his own precise personality for he conducted his field research wearing a three piece suit and a green eyeshade, like some accountant who had lost his way in the country. He drew the roots in great detail, documenting them at depths of up to fifteen feet from the ground surface.

Wordt vervolgd in:

Vervolg van dag 4.

Vrede went maar al te gauw. Voorspoed wordt snel een normaliteit, of het er altijd geweest is. Ze maken blijkbaar gemakzuchtig. Je dacht dat het altijd wel zou voortduren, maar er hoeft weinig te gebeuren of de erosie zet in.

Welke lijn verandert het eerst? Als we de dobbelsteen vragen: de tweede lijn.

Deze verandert van ononderbroken in onderbroken.

Het Vuur onder Aarde. De zon ging onder, het licht is uit. Staat ons en lange nacht, een lange winter te wachten? Een kleine verschuiving en de situatie keert van Voorspoed in Het Licht Verdwenen.

Wordt hier verwezen naar een terugkeer naar de Donkere Middeleeuwen? Of is het een hint naar de transformatieve wereld van de darmen en het microbioom, waar geen licht kan binnendringen?

Jonas’ transformatie vond plaats in het binnenste van een walvis. Daar is het inderdaad pikdonker. En ook nog eens in de pijlloze diepte van de zee.

Het kan verkeren: in de maag van het zeemonster maakten Geppetto en Pinocchio het gezellig en licht met een paar kaarsen.

Of moeten we de verduistering dichter bij huis zoeken? Onder de deurmat bijvoorbeeld, waar zich een donkere, nog grotendeels onontdekte wereld bevindt. Een last frontier van microleven. Mocht je tijd hebben, lees het fascinerende boek: Never Home Alone, from microbes to millipedes, camel crickets and honeybees, the natural history of where we live van Rob Dunn.

Of handelt het over het uitzicht tijdens meditatie en diepe introspectie?

Zou het een verwijzing zijn naar censuur en zwart weggelakte documenten?

Hoe het ook zij, niets is voor eeuwig. Eens keert het licht weer terug.

Wordt vervolgd in …

Heb je gisteren een harde noot moeten kraken? Hoe zat het ook weer: een walnoot als beeldmerk van accumulatie? Die oude Chinezen hadden wel een ongewoon vrij associatief vermogen, zal je gedacht hebben. Om eerlijk te zijn, de keuze voor een walnoot kwam uit mijn ongebonden interpretatie van de beeldentaal van het oude Boek van Verandering.

De eerste gedachte die opkomt bij het lezen van ‘Berg boven de Hemel’ is waarschijnlijk die van een imposante wolk, een drijvend luchtkasteel, een berg van water en ijs.

Hoofdstuk 26. Accumulatie weidt uit over het belang van terughoudendheid en beperking, en hoe grote vitale kracht getemd kan worden. En daar laat het bovenstaande beeld toch te weinig van zien.

De hier bedoelde berg is symbool van controle over onvermoede krachten, bruisende creativiteit en explosieve, al dan niet politieke, chemie. ‘Berg over Hemel’: een gevangenismuur, een bierflesje, een gastank, een reglement van orde, een snelkookpan?

Allemaal bruikbare beelden, maar de vormgelijkenis tussen walnoot en brein, en de vertrouwenwekkende bescherming van de eenvoudige dop, deed me kiezen voor de noot. Als icoon voor Hoofdstuk 26.

Tot nu toe; kast, lamp, noot.

Hoe verloopt de wandeling verder? Welke lijn verandert vandaag? De dobbelsteen kiest voor de zesde, de bovenste lijn.

Deze verandert van ononderbroken in onderbroken.

De andere vijf lijnen blijven zoals ze waren. Het hexagram van Accumulatie vervaagt, dat van Voorspoed verschijnt: Aarde boven Hemel. Als titel van Hoofdstuk 11 wordt ook Vrede en Vooruitgang gebruikt. Samen met dat van het daaropvolgende Hoofdstuk 12. Stagnatie, behoort het in de Chinese cultuur tot de meest iconische hexagrammen.

De Aarde is boven, de Hemel onder. Dat is vreemd. Want waar je ook gaat, de hemel is altijd boven je, en om het even waar je bent, de aarde is altijd onder je voeten. En toch wordt hier het hexagram Aarde boven Hemel geplaatst.

De Hemel boven betekent belastingverlaging voor de rijken. De Aarde onder betekent gedachteloze en harteloze exploitatie van de aarde. Geen ingrediënten voor een duurzame voorspoed.

Hier echter maakt het leidende principe zich ondergeschikt aan het kwetsbare. Hemel onder Aarde. Mocht je meer tijd hebben, lees dan over dit fascinerende onderzoek over zorg in de steentijd.

De natuurlijke beweging van de Aarde is naar beneden gericht, en die van de Hemel naar boven. Zou de Hemel al boven zijn, en Aarde beneden, hoe zouden ze elkaar dan ooit nog ontmoeten?

Oh ja, voor ik het vergeet: de foto van de tafel bovenaan deze post? Een vierkant blad, horizontaal als de aarde. En daaronder de lege ruimte en vier ronde hemelse poten.

Wordt vervolgd in …

Beginnend bij de grote boerenkast kwamen we gister bij de lantaarn, het beeld van Schoonheid. Is er iets vergankelijker en subjectiever dan dat, dan schoonheid?

Het kan weer zes kanten op. Als de eerste lijn omslaat, dan verandert de Schoonheid terug in dat, waar we begonnen, Het Stilhouden. Een veranderende tweede lijn leidt tot Accumulatie. Een derde tot Voeding, een vierde tot Licht, een vijfde tot Familie, en zou de bovenste lijn veranderen, dan beweegt de situatie zich naar De Verduistering van het Licht.

De dobbelsteen beslist wederom.

De andere vijf lijnen blijven zoals ze waren. Het hexagram van Schoonheid verandert in dat van Accumulatie: Berg boven Hemel.

Vaardigheid is gecultiveerd, ervaring opgedaan. Kapitaal is vergaard, moed verzameld. Medestanders samengebracht, ideeën gekoesterd. Wat ook maar accumuleert, het moet niet prematuur weglekken, zoals water uit een lekke emmer. Wat met zoveel moeite en toewijding verzameld werd, behoeft omhulling, vraagt bescherming. Nooit geweten dat een notendop verwant is aan een berg?

Het was nu te laat op de avond om naar het fietsenhok naast ons huis te lopen om nog een ander beeld voor Hoofdstuk 26 te fotograferen Dan maar een plaatje van het internet geplukt, en een paar pijltjes erin getekend. De ‘Berg over Hemel’ van een fietsband. Accumulatie van ideeën en vaardigheden wil maar al te graag weglekken. Zorg dus, mocht je eens in die situatie van voorbereidend verzamelen terechtkomen, voor stevige banden.

Wordt vervolgd in …

Vanaf de grote boerenkast vervolgen we onze wandeling. Niets blijft voor eeuwig, al geeft de boekenkast soms wel die indruk. Komen we daar ooit nog van af? We kunnen zes kanten op.

Zodra ook maar één van de zes lijnen verandert, dan zal het beeld van Het Stilhouden vervagen en zal er een nieuwe werkelijkheid verschijnen. Welke werkelijkheid? Laat een dobbelsteen beslissen.

Van onderaf gerekend, de eerste lijn. Die was onderbroken en verandert nu in een ononderbroken lijn.

Met de vijf bovenliggende lijnen gebeurt niets, alleen de allereerste lijn, een klein onderdeel van Het Stilhouden, verandert van kleur, van karakter, van bestemming. Wat verschijnt is het hexagram van Schoonheid: Berg boven Vuur.

Geef een rots, een gebouw, een muur, een massa, een stapel, een hoop, een huis een andere belichting, en de werkelijkheid ziet er opeens heel anders uit. Cosmetica? Kerstverlichting? Ritueel? Een nieuwe look? Een likje verf? De volgende mode? Het oog wil ook wat. En blijkbaar niet onbelangrijk. Een van de 64 hoofdstukken van de I Ching is aan de schoonheid gewijd, aan het ornament, de versiering, aan gratie en elegantie.

Wordt vervolgd in …

Je kunt de I Ching het beste leren kennen en zijn diepte op waarde schatten door het boek te bevragen.

In the West, and particularly the United States, the Book of Changes has become popular as a form of fortune-telling, like astrology or the reading of tarot cards. But for the Chinese, and for those countries influenced by Chinese civilization, this view is too narrow. The Book of Changes has always been understood as a book of wisdom. The practitioner of the book consults it through random divination—throwing coins or manipulating long stalks of dried plants (yarrow). But these practices of divination are designed to help the questioner confront the book’s philosophy in practical, concrete contexts. It is this philosophy, learned through formulating specific questions and interpreting the answers received, that gives the work its value. And that philosophy is best encountered not through the memorization of abstract principles but through its application to specific issues in a person’s life. One absorbs the wisdom of the Book of Changes through consulting it and allowing it to become, over time, a trusted friend and confidant.
The Laws of Change - Jack M. Balkin

Wellicht trekt het idee een dialoog aan te gaan met een boek je niet aan. Dat zou ik me voor kunnen stellen. Ik stel je daarom iets anders voor: een wandeling in het landschap dat gevormd wordt door de rijkdom aan beelden die het Boek van Verandering schetst. Een korte wandeling, die we de volgende dag precies daar vervolgen, waar we de vorige dag geëindigd zijn.

Ik zou de wandeling graag beginnen bij het beeld van Hoofdstuk 52. Stilhouden. Dit hoofdstuk handelt over de haast onderbreken. De tijd nemen om te zien wat is, in plaats met ongeduld of ambitie te proberen elders heen te gaan, naar dingen die nog niet zijn.

De I Ching zoals wij die nu kennen, begint met de verhandeling over initiëren en creatie. In de Chinese oudheid waren er mogelijk naast de Zhouyi, de oorspronkelijke naam van de I Ching, nog twee van dergelijke werken: de Lianshan en de Guicang. Beide boeken zijn niet tot in onze tijd bewaard gebleven. De Lianshan wordt beschouwd als geschreven in de Xia-dynastie (2100-1766 BC), de oudste van de drie archaïsche Chinese dynastieën. De Guicang zou dateren uit de Shang-dynastie (1766-1047 BC), die op de Xia volgde. En de Zhouyi werd bijeengebracht, je raadt het al, in de Zhou-dynastie (1047-256 BC). De Lianshan, vertaald als ‘’verbonden bergen’ opent met het equivalent van Hoofdstuk 52. Gen, Het Stilhouden. En de Guicang met het equivalent van Hoofdstuk 2. Kun, Respons (of Aarde).

Lianshan was supposed to have begun with the present Hexagram 52. Since Hexagram 52 is made up of the Mountain trigram repeated above itself, this was probably an attempt to explain the name Lianshan (‘linked mountains’). Guicang (‘return and keep’) was similarly said to have belonged to Shang and to have begun with the present Hexagram 2. This also looks like an explanation of the book’s name, because Hexagram 2 consists of the Earth trigram doubled and the earth is where everything from seed to corpses returns and is kept. If these explanations are correct, both books must have been named after the hexagrams began to be analysed into constituent trigrams, late in Zhou times.
The Book of Changes, A Bronze Age Document - Richard Rutt

Dit wetende lijkt het me aardig om de wandeling vandaag aan te vangen bij Het Stilhouden. Naast de grote Overijsselse boerenkast.

Wordt vervolgd in …

Sinds de Verlichting wisten we wat ons te doen stond. Recht vooruit. Geen middeleeuwse kronkelpaadjes meer, de tijd van sukkelaars was voorbij. Spoorrails maakten de wereld klein en zetten de klokken overal gelijk. Elektrisch licht verdreef de nacht.

Richard Wilhelm gebruikte De Vooruitgang als titel van dit hoofdstuk. Alfred Huang noemde het Proceeding Forward en in de I Ching for Teens gebruikte Julie Tallard Johnson Improvement. En inderdaad, spoorwegen en elektrisch licht hebben zonder twijfel ons leven ongelooflijk verbeterd. Ze maakten de efficiëntie van onze samenleving ongeëvenaard.

Het beeld is Vuur over Aarde: de zon van bewustzijn die alles beschijnt. Niets lijkt zich nog te kunnen verbergen voor de niet-aflatende nieuwsgierigheid. Had Prometheus destijds kunnen vermoeden waar zijn daad toe zou leiden?

Kaarsrechte spoorlijnen op de aarde, langs een liniaal getekende contrails in de lucht

Een enkele spoorweg in Victoriaans Engeland. De wereld een luchthaven

Een olielamp verzachtte de angst voor de pikzwarte nacht en huilende wolven. De eerste elektrische lampen waren een sensatie. Nu pleit de Dark Sky Society om af en toe toch maar een lichtje minder te laten branden.

Ieder extreem kan immers zomaar in het tegendeel flippen. Draai het hexagram van Recht Vooruit om en het beeld van Hoofdstuk 36. De Verduistering van het Licht verschijnt: Vuur ònder Aarde.

De naam ‘donkere middeleeuwen’ werd in de Renaissance gemunt en de Verlichtingdenkers maakten er dankbaar gebruik van. Om de vooruitgang aan af te meten. En de vooruitgangsdrang te rechtvaardigen. Want wie wil er nu terug naar de Middeleeuwen?

Wordt vervolgd …

Tien dagen gecontroleerd bederf. Chinese kool, paksoi, koolraap. gember, knoflook, geelwortel, een peer, rijstmeel, gochugaru - Koreaanse rode peper, lente-ui, paprika en zout. Kimchi.

HET BEELD van de twee trigrammen: onder de Wind, boven een Berg. Binnen in de berg is beweging: micro-leven, omzetting van textuur, geur, kleur en smaak, fermentatie.

De I Ching dateert uit de Zhou-dynastie, in tijd gemeten de langste van alle Chinese dynastieën (1046-256 v.Chr.). In het eerste gedeelte ervan, de Westelijke Zhou, lag het centraal gezag bij de Zhou koningen. Hun gezag verzwakte geleidelijk en ze hadden in de eropvolgende Oostelijke Zhou slechts een ceremoniële rol. De Oostelijke Zhou valt uiteen in de Periode van Lente en Herfst (771-481 v.Chr.) en de Periode van Strijdende Staten (475-221 v.Chr.). De verschillende staten bevochten elkaar om de macht; coalities werden gesmeed en uit elkaar gespeeld. Uiteindelijk veroverde de meest oostelijke van die staten de hegemonie en verenigde China als de Qin-dynastie.

De Strijdende Staten Periode markeerde een lange periode van conflict en oorlog. Ondanks, of juist ten gevolge van, alle beroering kende de filosofie een ongekende bloei: de Hundred Schools of Thought, 諸子百家. Het was de tijd van Confucius, Mencius, Lao Zi, Zhuang Zi, Mo Zi, de Legalisten, de Naturalisten, de lijst van vermaarde filosofen is lang.

In de inleiding van Zhuang Zi, de Volledige Geschriften nuanceert Kristofer Schipper het dominante beeld van de Periode van Strijdende Staten.

…
De opkomst van de bovengenoemde filosofische scholen wordt dan ook consequent toegeschreven aan het radeloos zoeken van de grote geesten uit die tijd naar een uitweg uit de chaos en een terugkeer naar een maatschappij van orde en morele waarden.

De geschiedschrijving die deze negatieve visie heeft verspreid dateert echter uit een later tijdperk, namelijk dat van het tweede keizerrijk, de Han-dynastie (202 voor onze jaartelling tot 220 erna). Niet alleen had deze dynastie er belang bij de aan haar voorafgaande periodes in een zo duister mogelijk daglicht te stellen, bovendien was toen het confucianisme de dominerende ideologie van het rijk geworden. Voor de confucianisten was de periode, die zij de naam van ‘Strijdende Staten’ gaven, een tijd waarin de klassieke leer van Confucius in verval was geraakt. Vandaar dat ze er geen goed woord voor overhadden, noch voor de cultuur, noch voor de samenleving, en nog het minst voor het taoïsme dat in die tijd opgang deed. Het zijn immers juist de confucianistische zedenpreken over morele en maatschappelijke orde waar onze Zhuang Zi voortdurend de draak mee steekt!

Stel dat het traditionele confucianistische beeld van de tijd waarin Zhuang Zi leefde niet juist of in ieder geval erg tendentieus en onvolledig is, hoe moeten we dan een beter beeld krijgen? Dat is niet makkelijk, want alle bewaard gebleven Chinese geschiedschrijving is bij uitstek confucianistisch — iets dat moderne onderzoekers maar al te vaak vergeten. Sinds het begin van de twintigste eeuw zijn er echter grote vorderingen gemaakt in de Chinese archeologie, en hierdoor krijgen we van de periode waarin Zhuang Zi geleefd moet hebben een heel ander beeld.

De ‘staten’ van China zijn in die tijd niet meer de feodaal bestuurde landen van weleer, maar hebben zich ontwikkeld tot stadstaten die in de eerste plaats commerciële en industriële centra zijn. De Strijdende Staten waren dan ook vaak niet meer dan rivaliserende steden. De situatie in China in die tijd is dus in menig opzicht vergelijkbaar met die van het toenmalige Hellas. De kunstvoorwerpen behelzen niet alleen de kostbare rituele bronzen die van oudsher een grote rol speelden in de klassieke Chinese offerreligie, maar ook allerlei uit lak gemaakte voorwerpen met amusante en vrolijke voorstellingen. Deze voorwerpen zijn over heel China op allerlei plaatsen teruggevonden, wat duidt op een intensieve handel. De twee eeuwen voor het begin van het keizerrijk waren misschien tijden van conflict, maar ook van grote economische en culturele bloei en maatschappelijke emancipatie, waarin vrijwel onafhankelijke steden zich ontwikkelden tot centra van kunst en wetenschap. Deze evolutie heeft ook gedurende deze periode een grote integratie van de verschillende delen van het toenmalige China bewerkstelligd, en dat heeft uiteindelijk de politieke eenwording in 221 voor onze jaartelling mogelijk gemaakt.
Zhuang Zi, de Volledige Geschriften - Kristofer Schipper

In Welcome To The New Warring States maakt de Chinese schrijver Hui Huang een analogie tussen de Warring States Periode en de politieke actualiteit anno 2026.

This is not merely a moment of disruption. It marks a paradigmatic shift in global logic. The world is moving from a system of mediated stability toward one of open rivalry. To understand this moment, China’s own history offers a useful analogy. In the Spring and Autumn period (770 to 476 B.C.E.), warfare was ritualized, legitimacy symbolically upheld by the Zhou king. But as the old order weakened, the Warring States period (approximately 475 to 221 B.C.E.) emerged. It was a time of classic anarchy marked by intense competition, innovation, and systemic transformation. Legalism, meritocracy, military standardization and bureaucratic statecraft all took shape in this crucible. The end of ritual was also the beginning of modern governance.
Hui Huang in Noēma

Lees hier het volledige artikel dat onlangs in Noema werd gepubliceerd.

Wordt vervolgd …

Op deze eerste dag van januari wens ik je een heel goed en gezond nieuwjaar. Misschien zit er een terugkeer naar een eenvoudiger leven voor je in. Dat klinkt misschien niet erg aantrekkelijk, een eenvoudiger leven, dat klinkt enorm saai. Maar zeg nou zelf, prefereer je dan een toekomst vol complexiteit en dramatiek? Zhù nǐ píngdàn wúq, 祝你平淡无奇, wordt in China gezegd: ‘Ik wens je een gewoon, rustig leven toe.’ Welgemeend, zonder ironie.

1-1-2026 06.24. Vroeg in de ochtend is het geknal verstomd. Dit jaar werd er in Nederland 130 miljoen euro de lucht in geschoten, geen halve maatregelen om de boze geesten te verdrijven, om zo het jaar fris en onbelast te beginnen. Grote kans echter dat ze, die boze geesten, kort na het uitdoven van de vuurwerk-razernij, meteen weer zijn teruggeslopen. Net zoals de geschrokken vogels, die na uren te hebben rondgevlogen, weer zijn neergedaald. De terugkeer naar eenvoud, de terugkeer van de boze geesten, de terugkeer van geschrokken vogels. Alles verloopt in cirkels.

06.49. Ik hoor de wind. Misschien is die beter dan het vuurwerk in staat om de ongewenste geesten - plus de ontstane kruitdampen te verspreiden? Op de weerkaart zie ik dat ze beide met de wind verwaaien. Richting Bremen, dan Kopenhagen, Stockholm, Sundsvall, Trondheim, over Atlantische schuimkoppen, Aberdeen, Leeds, Amsterdam, en verdorie, daar heb je ze weer, terug bij af. Ook daar die verdomde cirkels.

De boemerang is de apotheose, het meesterwerk van de cirkelbeweging. Dat wisten de Aboriginals, dat wisten de Egyptenaren ten tijde van Toetanchamon. Je gooit de boemerang van je af, hij spint, draait, kantelt en spiraalt, en keert als door magie steeds weer terug naar de hand die hem wierp. Hoe je gooit, zo krijg je hem terug. Kracht komt terug als kracht, twijfel als twijfel, energie als energie.

Voor een rake worp heb je de ruimte nodig: een groot veld of een leeg strand, een snufje wind, beslist geen felle kou, niet onder de volle zon, en natuurlijk een goed gebalanceerde boemerang. Maar er is nog een andere optie voor ons. Een kartonnen mini-boemerang die je in een paar minuten kan maken. Om een klein nieuwjaarsritueel mee uit te voeren. Een ritueel om dit jaar goed mee te beginnen, als ode aan spiraal en cirkel. Een anders dan een houten boemerang - buiten waait het deze dagen hard - deze is geschikt voor binnenshuis!

Aan de slag. Ik post dit donderdagavond laat. Dus een ideaal moment om een mini-boemerang te maken is vrijdag tijdens het ontbijt, of anders in het aanstaande weekend tijdens ontbijt of brunch. Wat je nodig hebt, is een lege cornflakesdoos. Of iedere andere kartonnen verpakking die daar qua dikte en stevigheid op lijkt. Niet te dik, niet te slap: doosje van chocoladevlokken, van Brinta, er is vast wel iets te vinden.

Teken met een potlood het silhouet van een boemerang. De foto geeft je een paar ideeën over de mogelijke vorm. Wat grootte betreft: de grootste rood-blauwe driearm-boemerang is 7 cm in een rechte lijn, van tip naar tip. Als je de boemerangs te klein maakt, zullen ze niet genoeg draagkracht hebben om te vliegen. Teken en dan uiteraard uitknippen.

Kikker- en reiger-boemerangs behoren zeker tot de mogelijkheden. Evenals mes- en vork-boemerangs. De mogelijkheden zijn onbegrensd. Je kunt de gekleurde kant van het karton in het zicht houden, of de onbedrukte zijde kleur geven met stift of potlood. Of je kunt er je nieuwjaarsslogan c.q. -wens op schrijven: op reis!, meer muziek! of houd moed! etc.

Buig de tips van de vleugels van de boemerang iets naar boven. Leg de mini-boemerang op je vlakke hand of op een boek, zodat een deel van een vleugel uitsteekt. Dan, met de wijsvinger van je vrije hand flip je de tip van de boemerang, zie de clip hieronder. Hij zal wegschieten èn gaan spinnen. Met een beetje uitproberen zal hij wegvliegen èn terugkomen. Probeer hem dan tussen je vlakke handen te vangen. Catching every opportunity! Een vliegende boemerang - ook een van ontbijtgranenkarton - brengt direct magie in de lucht. Een geweldige activiteit om een dag, ja, zelfs een heel jaar mee te beginnen.

Ik ben heel benieuwd hoe je mini-boemerang eruit gaat zien (mail me een foto!) en hoe die vliegt en terugkomt (mail een video!). Zoals de boemerang-insiders elkaar geluk toewensen: many happy returns!

HET BEELD van het hexagram: een kille massa van vijf yin lijnen en één yang lijn die aan de onderzijde binnendringt. In het verborgene keren de kansen. Het is nog slechts één lichte lijn - later zullen er meer volgen - één vonk, één afgestoken lucifer, genoeg om in de donkerste tijd een gloed van hoop te geven.

Hoofdstuk 24. Terugkeer wordt geassocieerd met de periode van de winterwende. Lees hierover in:

Wordt vervolgd …

The true joy of a moonlit night is something we no longer understand. Only the men of old, when there were no lights, could understand the true joy of a moonlit night.
Yasunari Kawabata

Ma Yuan 馬遠 (ca. 1160–1225) was een schilder die leefde ten tijde van de Zuidelijke Song-dynastie. Zijn overgrootvader, grootvader, vader en zoon waren allen schilder en hadden in die hoedanigheid een positie aan het hof. Kenmerkend voor veel van het werk van Ma Yuan is een ‘één-hoeks compositie’ waarbij de belangrijkste elementen van het schilderij in een van de hoeken zijn samengebracht. De andere gedeeltes van het schilderij blijven min of meer leeg.

Ma Yuan leefde in Hangzhou, de hoofdstad van de Zuidelijke Song-dynastie. Lees ook over de Lin Yin tempel. het Westmeer en Yu Fei:

Tree Time

LEGENDE EN WERKELIJKHEID

Het is nog vroeg in de ochtend. In de verte het geluid van een op stoom komende locomotief. Het is na de drukkende hitte van de nazomer plotseling afgekoeld. De geur van mist, kolen, jute zakken en rijst…

Read more

a year ago · 2 likes · Peter den Dekker

Wordt vervolgd …

Een vraag van een lezeres naar aanleiding van de ‘regen in de nacht’-post van een week geleden:

‘… Ik snap niet hoe tweemaal water ‘duisternis’ oplevert…’

Dat is inderdaad een vreemde associatie, een wonderlijke gedachtengang. De titel van hoofdstuk 29 is ‘Donker’, terwijl zijn beeld bestaat uit een verdubbeling van het Water trigram. Hoe zit dat?

Het Boek van Verandering bestaat uit twee delen. Hoofdstuk 1 tot en met 30 vormen het eerste deel, en beschrijven de transformaties in de natuurlijke wereld. Het tweede deel, hoofdstuk 31 tot en met 64, handelt over alle ontwikkeling en wending in de menselijke samenleving.

Het begin en het einde van het eerste deel worden door vier archetypische natuurlijke fenomenen gemarkeerd: Initiëren, Respons, Donker en Licht. Wat deze gemeenschappelijk hebben, is een beeld dat een verdubbeling is van een trigram. Hoofdstuk 1. Initiëren bestaat uit twee keer het Hemel-trigram. Hoofdstuk 2. Respons uit twee keer het Aarde-trigram. Hoofdstuk 3. Licht uit een verdubbeling van het Vuur-trigram en Hoofdstuk 4. Donker uit twee maal het Water-trigram.

Op de nationale vlag van Zuid-Korea staan juist deze vier trigrammen afgebeeld. Rond de taegeuk, 태극, ‘het grote uiterste’. In het Mandarijn: taichi, 太極. Dit symbool, hier in de kleuren rood en blauw, verbeeldt het immer doorgaande spel van scheiding en aantrekking, de essentiële dynamiek van de schepping. De drie yang-lijnen tegenover drie yin-lijnen representeren zomer en winter. Een yang-lijn verborgen tussen twee yin-lijnen verbeeldt de herfst. Twee yang-lijnen met in hun midden een yin-lijn, het voorjaar. Bij elkaar vier gezichten van verandering.

Deze opstelling van vier trigrammen is een vereenvoudiging van de rangschikking waarbij alle acht trigrammen een plaats innemen, de bagua, 八卦. Daar zijn twee versies van, en hieronder de oudste, De Rangschikking van de Vroegere Hemel, 先天八卦. Aan de bovenzijde het karakter qian, 乾 en beneden dat van kun, 坤: Hemel en Aarde. Aan de linkerzijde li, 離 en rechts kan, 坎: Vuur en Water.

De trigrammen van Hemel en Aarde stellen de staat van absolute puurheid voor. Enkel ononderbroken lijnen, of enkel gebroken lijnen, soort bij soort, geen enkele vermenging. Diep in de aarde en hoog in de atmosfeer is het steriel. Maar volkomen zuiverheid is geen lang leven beschoren. Waar Hemel en Aarde elkaar raken en in elkaar opgaan, ontstaat de veelheid, het amalgaam. Opgetekend in de 62 hoofdstukken die volgen.

Alles heeft ritme en ritme komt van onbalans. Twee donkere yin-lijnen met een verborgen yang-lijn zijn als een maanbeschenen nacht. Eén yin-lijn verborgen tussen twee yang-lijnen is als de schaduw die onvermijdelijk met het licht van de zon meekomt.

Hoofdstuk 29 wordt verbeeld door niet een, maar twee keer het Water trigram. Geen plasje of meer, maar een diepe zee, vanwaar de naam Het Onpeilbare. Dat is de titel die Richard Wilhelm in zijn I Ching vertaling voor dit hoofdstuk gebruikte. The Abysmal, peilloos, zonder grond, onmetelijk. The Abyss, een kloof, een afgrond, een donkere diepte. Voor de mensen uit voorbije tijden was de oceaan bodemloos, duister, vol ongekend gevaar en monsters. Wij zijn rationeler en lachen om hun naïeve ontzag. Toch weten we meer van het maanoppervlak dan wat er in de diepte van het water zich afspeelt. Twee maal water is inderdaad heel donker. Monsterachtig donker.

Alfred Huang, de auteur van The Complete I Ching nuanceert de titel van hoofdstuk 29 verder.

Kan is a pit. It can also be interpreted as falling. Wilhelm translates Kan as Abysmal and Blofeld as Abyss. In this book the word Darkness is used. The ancient ideograph selected for this gua is a very old and beautiful form. The left half of the ideograph is a symbol for Earth. The right half is made up of two parts. The upper portion depicts a person standing on one foot with the other foot off the ground, which indicates that the person is falling. Directly underneath one foot, there is a vertical line symbolizing a falling movement. The lower portion of the ideograph looks like a pit. We have here the image of someone falling into a pit. The meaning of Kan is twofold, either a pit or falling. In the later version of the ideograph, it should  be noted, the picture of the pit was left out.
The Complete I Ching - Alfred Huang

Andere I Ching vertalingen gebruiken als titel voor hoofdstuk 29 ‘A Pit’, ‘Een Kuil’.

Graaf een diepe kuil en al gauw staat er water op de bodem. Gaat het dan later regenen, dan loopt de kuil vol. Water zoekt nu eenmaal de laagste plek. Sla een put en in de donkere diepte hoor je de emmer op het water kletsen.

Het Engelse ‘pit’ en het Nederlandse ‘put’ zijn etymologisch nauw aan elkaar verwant. Beide woorden gerelateerd aan het Oudengelse ‘pytt’, het Oudnoorse ‘pyttr’ het Middelnederlandse ‘putte’ en het Oudhoogduitse ‘pfuzzi’.

Een put heeft wel degelijk een bodem, dus ‘bodemloos’ als karakteristiek voor hoofdstuk 29 is te straf uitgedrukt. Zit je in de put? Er is altijd hoop. Nogmaals Alfred Huang

The central theme of this gua is: falling but not drowned; in danger but not lost. Maintain your confidence: soothe your mind. With assurance and faith, caution and trust, you can pass through any difficult situation. Both Abysmal and Abyss carry the sense of being bottomless. Kan is a pit, but it is not bottomless. There is hope.
The Complete I Ching - Alfred Huang

Kom je onbedoeld op vakje 31 van het Ganzenbord: in de put. En moet je er net zo lang in zitten tot een andere speler hetzelfde lot toebedeeld krijgt. Hij erin, jij eruit.

In den put zitten … in verlegenheid zitten; neerslachtig zijn, down zijn … wellicht ontleend aan het ganzenbord … het lijdt geen twijfel dat wij hier in den put zitten …ja, m’n jongen, je ouwe vader zit leelijk in den put … hy siet dêr raer yn ‘e put …
Nederlandsche spreekwoorden, spreekwijzen, uitdrukkingen en gezegden - F.A. Stoett

NB. Vanaf de genesis in Hoofdstuk 1. Initiëren tot en met Hoofdstuk 63. Na De Voleindiging, of ook Perfect, kent de I Ching drieënzestig hoofdstukken. Hoofdstuk 64 draagt de titel Voor de Voleindiging, ofwel Terug Naar Af en is daarom allesbehalve een eindpunt dan wel een definitieve bestemming. Eerder het begin van een nieuwe cyclus. Hmmm, drieënzestig? Dat is exact het aantal vakjes bij het ganzenbord. Dat lijkt genoeg reden voor een wilde viral theorie dat de oude Zhou I wel eens beïnvloed zou kunnen zijn door het oer-Hollandse ganzenbord.

HET BEELD: twee keer het Water-trigram.

Is de vraag zo beantwoord?

Wordt vervolgd …

Hierboven zie je ‘Lezen in het Boek van Verandering bij een bergbeek’ van Uragami Gyokudo (1745-1820), een Japanse muzikant, schilder, dichter en kalligraaf. Het vereist enig zoeken om de hut van diegene die het boek bestudeert, in het schilderij terug te vinden …

I am too lazy and obstinate to paint small scenes;
I can wet the black ink and grind the red, but ideas are difficult.
Why busy myself to death with my small talents?
Better to discard the brush and face the true mountains.
Uragami Gyokudo - translated by Stephen Addiss