De laatste dagen in Dalfsen. Ik probeer de tijd zoveel mogelijk te vertragen, vooralsnog zonder veel resultaat. Als een kleine ode aan dit groene land selecteerde ik vierenzestig foto’s die ik maakte vanuit het venster, dat uitkijkt over akker, bomenrij en Vechtdijk.

*

Er zijn nog drie exemplaren van The Dynamics of Standing Still over. En zoals de koopman pleegt te zeggen: wie maakt me los?

*

En morgenochtend natuurlijk: de week begint met muziek. Een fijne zondag!

Nog een dag of tien en we vertrekken naar Portugal. Het besef van het naderende afscheid van het land van Dalfsen is gestaag gegroeid. Deze winter de laatste vorst en sneeuw, dit voorjaar nog één keer het dunne groen van de beuken en nu voor het laatst mopperen op koude mei-regens. En op de huizenprijzen. Die maakten dat het ons niet lukte hier een nieuw huis te vinden en hier nog wat langer te blijven.

Without going outside, you may know
the whole world.
Without looking through the window,
you may see the ways of heaven.
The farther you go,
the less you know.
Tao Te Ching 47

*

Graag nog een keer aandacht voor de boekenactie:

*

*

*

En morgenochtend natuurlijk: de week begint met muziek. Een fijne zondag!

or
with tea

De I Ching is geen lichte lectuur die zich makkelijk tussendoor laat consumeren. Lees het boek daarom in je stille studeerkamer. Je hebt geen studeerkamer? Stop het boek dan in je tas, fiets of rijd de stad uit, en zoek een mooi plekje aan het water. Ga op je gemak zitten, of liggen, sla het boek open, en de beelden en woorden zullen op die plek met meer gemak binnenkomen.

Het werk hierboven heet ‘Lezen in het Boek van Verandering bij een bergbeek’ en is gemaakt door van Uragami Gyokudo (1745-1820), een Japanse muzikant, schilder, dichter en kalligraaf. Het vereist enig zoeken om de hut van de persoon die het boek bestudeert, in het schilderij terug te vinden.

Water onder, Hemel boven. Water zakt steeds dieper, Hemel stijgt steeds verder omhoog. Daardoor verliezen ze elkaar uit het oog. Ze verwijderen zich van elkaar en begrijpen elkaars verhaal niet meer. Het beeld van dispuut en conflict.

De mist verhindert het vrije zicht. Mist in het hoofd de vrije gedachte.

Kou doet vocht condenseren. Een band van mist, tegen de aarde geplakt. De warmte van de zon kan deze onmogelijk doordringen. De mist versterkt zichzelf. Hemel en Water drijven uit elkaar

De oorsprong van de I Ching gaat terug tot de Zhou-dynastie, in tijd gemeten de langste van alle Chinese dynastieën (1046-256 v.Chr.). In het eerste gedeelte ervan, de Westelijke Zhou, lag het centraal gezag bij de Zhou-koningen. Over de eeuwen verzwakte hun macht geleidelijk en in de eropvolgende Oostelijke Zhou vervulden zij slechts een ceremoniële rol.

De Oostelijke Zhou valt uiteen in de Periode van Lente en Herfst (771-481 v.Chr.) en de Periode van Strijdende Staten (475-221 v.Chr.). De verschillende staten bevochten elkaar om de macht; coalities werden gesmeed, werden uit elkaar gespeeld, en vielen evenzoveel keer uit elkaar. Uiteindelijk veroverde de meest oostelijke van die staten de hegemonie en verenigde China als de Qin-dynastie.

De Strijdende Staten-periode markeerde een lange periode van conflict en oorlog. Ondanks, of juist ten gevolge van, alle beroering kende de filosofie een ongekende bloei: de Hundred Schools of Thought, 諸子百家. Het was de tijd van Confucius, Mencius, Lao Zi, Zhuang Zi, Mo Zi, de Legalisten, de Naturalisten. De lijst van vermaarde filosofen die in deze periode leefden, is lang.

In de inleiding van Zhuang Zi, de Volledige Geschriften, nuanceert Kristofer Schipper het dominante historische beeld dat van de Periode van Strijdende Staten is ontstaan.

In Welcome To The New Warring States trekt de Chinese schrijver Hui Huang een analogie tussen de Warring States Periode en de politieke actualiteit anno 2026.

This is not merely a moment of disruption. It marks a paradigmatic shift in global logic. The world is moving from a system of mediated stability toward one of open rivalry. To understand this moment, China’s own history offers a useful analogy. In the Spring and Autumn period (770 to 476 B.C.E.), warfare was ritualized, legitimacy symbolically upheld by the Zhou king. But as the old order weakened, the Warring States period (approximately 475 to 221 B.C.E.) emerged. It was a time of classic anarchy marked by intense competition, innovation, and systemic transformation. Legalism, meritocracy, military standardization and bureaucratic statecraft all took shape in this crucible. The end of ritual was also the beginning of modern governance.
Hui Huang in Noēma

vierenzestig verschillende uitzichten, één venster

vierenzestig keer, één zonsopgang

Te zien is: een mens, en profil. Alleen de torso en het hoofd zijn afgebeeld. Het geheel heeft wel iets weg van een foetus. Binnen in het lichaam zijn geen botten en organen en bloedbanen weergegeven, zoals wij dat zouden verwachten. Wel: een moerbijbos, de Grote Beer, een hooggebergte, een ploegende boer, een wilde waterstroom, een pagode, een brug en nog veel meer. De gehele buitenwereld is te vinden binnen in het menselijk lichaam. Een wonderbaarlijke opvatting van de anatomische illustratie.

Er is één uitzondering. Er is één object buiten het lichaam afgebeeld. Net boven de kruin zweeft een kleine gierstekorrel. De begeleidende tekst zegt:

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

De I Ching zoals wij die nu kennen, opent met de verhandeling over initiëren en creatief vermogen. Uitgebeeld door zes ononderbroken lijnen, het summum van scheppende kracht, lijkt dit de meest voor de hand liggende keuze als onderwerp voor het aanvangshoofdstuk.

In de Chinese oudheid waren er naast de Zhouyi - de oorspronkelijke naam van de I Chi - nog twee vergelijkbare werken: de Lianshan en de Guicang. Beide boeken hebben de tand des tijds niet overleefd.

De Lianshan wordt beschouwd als geschreven in de Xia (2100-1766 BC), de oudste van de drie archaïsche Chinese dynastieën. De Guicang zou dateren uit de Shang (1766-1047 BC), die op de Xia volgde. En de Zhouyi werd bijeengebracht, je raadt het al, in de Zhou (1047-256 BC), in chonologie de derde in de rij van Chinese dynastieën.

Terwijl de Zhou I een aanvang neemt met het hoofdstuk Initiëren (gevolgd door hoofdstuk 2. Respons), werd in de samenstelling van de andere twee boeken een ander pad bewandeld. De Lianshan, vertaald als ‘verbonden bergen’ opent met het equivalent van Hoofdstuk 52. Gen, Het Stilhouden. En de Guicang met het equivalent van Hoofdstuk 2. Kun, Respons (of Aarde).

Een allereerste begin als een berg. Hoe zal ik dit begrijpen? Een opeenhoping van aarde en steen? Een verzameling? Een spaarrekening? Maar dan ook een accumulatie van ideeën. Volle graansilo’s. Een uitpuilende hooiberg, genoeg om het vee de winter door te laten komen. En een gevulde oorlogskas, dan wel een bibliotheek vol kennis en wijsheid. Een crowdfundingactie. Een backup van vriendschappen en wederzijds vertrouwen. Allemaal juist, en zeker ook een stuwmeer. En een goedgevulde voorraadkast. En niet te vergeten een dagelijks moment van meditatie en introspectie. Een hogedrukgebied, als bakermat van de wind. Het hooggebergte, als oorsprong van een rivier. Een bergketen, liangshan, 連山.

Na de prelude van hoofdstuk 1 en 2 - de beschrijvingen van de archetypische Hemel en Aarde, Initiëren en Respons, Ruimte en Tijd, of je dat ook maar zou willen invullen - komt de Zhouyi, en daarmee ook de huidige I Ching-vertalingen, in het derde hoofdstuk pas goed op stoom. Het beeld van hoofdstuk 3. Begin bestaat uit de combinatie van een berg en stromend water: een wilde bergbeek. Dus ook hier verschijnt het beeld van een berg als onmisbaar ingrediënt voor scheppingsdynamiek.

Maar goed en wel, waar vind ik zo gauw een berg in het Sallandse platteland? De andere zeven trigramen duiken in vele gedaantes op, maar hier, rondom Zwolle en Dalfsen, een berg? De tijd van de hooibergen is sinds lang voorbij, dus moet ik de berg dan maar zien in gedaante van de ronde, in plastic gewikkelde hooibalen? Of aIs de massa bakstenen van de plaatselijke kerk? Een berg In de vorm van een volle aanhanger tijdens de aardappeloogst? Of de berg in hoedanigheid van de dorpsbibliotheek. Als container voor gebruikt glas of papier? Of vertegenwoordigd door de unieke historische accumulatie van zoveel voedsel in iedere lokale AH? Of de stuwwallen van de Vecht? Niet veel hoger dan enkele meters. Maar in dit vlakke land mag dat ook al doorgaan als een berg. En naar die riverduinen genoemd: op een steenworp hier vandaan ligt de havezate Den Berg, residentie van de baronnen Van Dedum.

Aan het begin van de Papenalle, op het terrein van Den Berg, ligt een kleine berg. Bescheiden van omvang, maar bestaand uit massieve steen. Wanneer je me zou vergezellen op mijn ochtendwandeling - die gewoonte heb ik onlangs weer op kunnen pakken, zou je hem meteen zien liggen. Als vreemde eend in de bijt, als eenzame kei in een heuvelloos landschap. Zandstenen zoals deze kwamen in vorige eeuwen op schepen de Vecht afgezakt, vanaf de groeven rond Bentheim in Münsterland naar de steden van de Republiek. Er werden daar statige huizen van gebouwd, in Zwolle en ook in Amsterdam. Het stadhuis op de Dam, sinds de eerste koning is het het Paleis op de Dam, en deze eenzame steen zijn dus naaste verwanten.

Maar waarom helemaal naar Amsterdam of Bentheim uitwijken om daar de ultieme berg te vinden? Die kan veel dichterbij gevonden worden. Wat denken van een huis, jouw huis, mijn huis, een huis als Het Stilhouden, een stabiele constructie van een massa stenen? Daar waar het innerlijke en intieme leven geleefd kan worden.

Het koudere winterweer en mijn verminderde mobiliteit stonden in de laatste maanden een dagelijks ommetje of fietstocht (wat is het equivalent van een ommetje als het de fiets betreft?) in de weg. En wat doe je dan wanneer je de beeldentaal van het Boek van Verandering niet meer in de buitenwereld kunt exploreren? Dan zet je de ontdekkingstocht binnenshuis voort. En dan ontdek je een oude antieke boerenkast als representant van de Berg-familie

Een berg, een kasteel, een huis en de kast. Zou er een etymologisch verband liggen tussen berg en berging? En tussen kast en kasteel?

Een kast waar je in kunt wonen. Een kast die indertijd gemaakt werd om al je bezit in op te bergen. Ik bespaar je om de deuren en laden te openen, maar ga ervan uit dat er een enorme hoeveelheid spullen in deze kast past. Hij stond al in het huis toen we dit huurden en paste met geen mogelijkheid door de deur. Om hem ergens tijdelijk op te slaan. Ergens uit het zicht. In het pre-Ikea-tijdperk konden ze dus ook al geweldig lelijke meubels maken. Maar goed, hij is gewoon op zijn plek blijven staan en ik ben zowaar op dit buitenformaat bergmeubel gesteld geraakt. Mooi is ie nog steeds niet, maar hij staat als een huis. Als een berg.

In het Palthehof-museum in Nieuw-Leussen, waar de traditionele Sallandse boereninterieurs worden tentoongesteld, liep ik laatst een exact eender exemplaar tegen het lijf. Dat gaf troost, te weten dat ik iedere dag tegen een museaal stuk aankijk.

of

tekst volgt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

Een fascinerend rood teken. Is het een kameleon? Zijn het de stralen van de zon? Het is afgedrukt op de kaft van een bekende vertaling van de I Ching, een geschrift uit de bronstijd. De beeldentaal die erin gebruikt wordt, oefent nog altijd grote aantrekkingskracht op de al voor zich gewonnen of potentiële lezer. En dat ondanks archaïsche zinsnedes en cryptische hoofdstuktitels als De Temmende Kracht van het Grote of Het Overwicht van het Kleine.

1964 - SCHOOLBORD
Mijn kenmerkende stijl van het tekenen van de menselijke gestalte zat er al vanaf het eerste begin in. Letters moest ik nog leren. Die komen altijd pas na het beeld.

1968 - IN 80 DAGEN ROND DE WERELD
Gekregen voor mijn verjaardag of voor Sinterklaas, daar wil ik vanaf zijn. Harde kaft, vol met illustraties. Ik las en herlas het, woonde in het boek, kroop in de huid van het hoofdpersonage en zijn butler. De plot van het verhaal was fantastisch, maar de illustraties deden het, die lieten me niet meer los.

Vele jaren later las ik op de eerste bladzijde van Alice in Wonderland:

Het kleine reisgezelschap arriveert in Shanghai en een illustratie getuigt van het straatleven aldaar, uithangborden en banieren met rode en zwarte Chinese karakters, ondoorgrondelijk en tegelijk beloftevol.

1970 - ENCYCLOPEDIE
In die jaren was een abonnement op een encyclopedie heel gebruikelijk. Iedere week viel er een nieuw deeltje, in de vorm van een tijdschrift, op de deurmat. Zodra er genoeg van waren, pasten die in een daarvoor bestemde rode verzamelband. In mijn herinnering besloeg het aanleggen van de complete encyclopedie mijn volledige jeugd. En de eerste errata en aanvullingen lieten niet lang op zich wachten. De encyclopedie holde achter de voortijlende werkelijkheid aan en zou nimmer tot voltooiing komen. Wat het genoegen van het eindeloos erin bladeren allerminst negatief beïnvloedde.

Met een schoolvriendje had ik het plan opgevat om dan maar zelf een encyclopedie samen te stellen. Naar ons idee lag er nog een overvloed aan onvertelde verhalen en vergeten avonturen op ons te wachten. We verdeelden de rollen: het onderzoek, het schrijven, de interviews, de plaatjes uitknippen, de plaatjes tekenen. Met groot enthousiasme ging ons prachtige, maar overambitieuze, project van start. Tot een uitgave is het nooit gekomen.

1974 - HET GELE TEKEN
Een stripverhaal, kon het ooit nog beter worden dan Het Gele Teken met kapitein Blake en professor Mortimer?

1976 - RECHTER TIE
In de Haagsche Courant las ik de feuilleton van Rechter Tie, de wederwaardigheden van de befaamde Chinese magistraat, geschreven door Robert van Gullit. Ik dompelde me onder in de boeken van Pearl Buck, zoals Oostenwind, Westenwind en De Goede Aarde. Er was Kuifje en De Blauwe Lotus en de verhalen over Tibet van Alexandra David-Néel. Buiten het geordende Nederland van mijn jeugd diende zich de onbekende wereld van het Verre Oosten aan.

HET RODE TEKEN - 1978
Ik was als student geografie in Amsterdam terechtgekomen. Amsterdam was een totaal andere stad dan nu. Rafelranden, hippies in Afghaanse jassen, en de Noordermarkt was een parkeerplaats. Veel van de winkels van toen zijn verdwenen, maar Kok Antiquariaat in de Oude Hoogstraat doorstond de tijd en is er nog steeds.

Als armlastige student werd ik een frequente bezoeker van de tweedehandsboekwinkel van het wonderbaarlijke soort, waar boeken jou uit lijken te kiezen in plaats van andersom. Die bewuste middag was het dat langwerpige boek - zwarte linnen kaft, een rood Chinees teken pontificaal op de voorzijde - dat ik met geen mogelijkheid kon laten liggen. Het verruilde de stoffige boekenplank voor mijn tas. Ik zou het overal met me meeslepen tot het na jaren finaal uit elkaar zou vallen. De inhoud en strekking van het boek ontgingen me voor het grootste deel. Wat te maken van De Temmende Kracht van het Grote of Het Overwicht van het Kleine?

of

Sinds de dagen van Lao Zi is er een goede vijfentwintighonderd keer de lente losgebarsten. Vele malen werd er een eerste stap gezet om een lange reis aan te vangen. Ontelbare eikeltjes ontkiemden en eiken groeiden gestaag en trots, tot ze niet meer te omvatten waren. De gewoonste zaak van de wereld, zou je zeggen, totdat je op je knieën, met je vingers het oude blad opzij schuift, en, als voor het eerst, het wonder van onkiemen ..

A tree as great as a man’s embrace

springs up from a small shoot;

A terrace nine stories high begins with a pile of earth

A journey of a thousand miles starts under one’s feet.

Tao Te Ching 64

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

HET BEELD van het hele hexagram: een deur, een poort, een doorgang. Die geeft toegang naar een volgende ruimte, wellicht volkomen onbekend. Let dan goed op. Observeer.

Dit verhaal gaat over een deur in een oude stenen muur. Een muur rond een convent, een klooster. Vlakbij een stil bergdorpje. Achter de marmer bergen van de Appuani. Het verscheen in de zomer van 2025 in tree-time.nl.

VERBORGEN TIJD. Hoe lang kun je nog rondlummelen voordat het boarden begint? Je kijkt rond. De grote ronde plafondklok is ingepakt in een witte zak. Niets op te zien. En verderop in de vertrekhal zijn ook de andere klokken omhult. Vreemd, juist op deze plaats, een van de grote vliegvelden van Europa, waar de hoogmis van de exacte tijdsplanning wordt opgevoerd. De komst van de trein in de late 19de eeuw noopte tot het gelijkzetten van de klokken in het hele land. Fabrieken en kantoren brachten de tijd verder in het gelid. Voorheen werd die beleefd door wederkerende seizoenen en het ritme van dag en nacht. Het werd licht, het werd donker en daar tussenin, ergens halverwege, stond de zon op zijn hoogste punt. Stap voor stap werd het 'ongeveer' vervangen door 'exact' en dat was hard nodig ook, want er landt hier op Schiphol iedere minuut een vliegtuig. Stipt.

29 juli 2025. Volgens de woordvoerder werden de eerste klokken al in 2012 afgedekt. 'Vanwege oplopende onderhoudskosten.' De woordvoerder kan niet zeggen over wat voor bedragen dat gaat. Wel dat het heel complex is om de klokken lopend te houden. ... Als een van de 87 klokken stilstaat, kun je niet even de batterij vervangen. ...’De klokken repareren kost geld. Ze vervangen ook', zegt de woordvoerder. Afgedekte klokken op een luchthaven, waar mensen toch graag willen weten hoe laat het is, hebben geen nut. Schiphol heeft nu dan ook besloten het grootste deel van de klokken definitief weg te halen. 'Op plekken waar tijd cruciaal is, denk aan overstapzones of gates, komen ze terug. Op andere plekken gaan ze weg. Afgedekte klokken dragen niets bij aan de kwaliteit en reiservaring die we passagiers willen bieden.' nu.nl

VERLOREN TIJD. Het vliegtuig brengt je deze keer naar Milaan Malpensa. MXP in vliegtuigtaal. Om het even waar je naar toe vliegt, iedere reis is - op de luchthaven-code na - volkomen uitwisselbaar. Het welkoms- en veiligheidspraatje, de drankjes en het eten, de krant of een kort ongemakkelijk slaapje. De resolutie van de ervaring van de reis tussen Amsterdam en Milaan is te verwaarlozen klein. Je stapte op Schiphol uit de realiteit, om er zo meteen in Malpensa weer in terug te keren. De reis per vliegtuig verloopt in de regel vlot, je wint er tijd mee. Of is de tijd tussen opstijgen en landen juist totaal verloren, een knip uit je leven?

‘Welkom, blijf u vooral nog even zitten en houdt uw riem nog vast’, het taxi muziekje, dan zo snel als het maar door de slurf, de lange gangen door, even naar de wc, handen wassen, parfum wolk uit de duty free, bagage band, douane - je kunt het allemaal dromen, je kunt het met je ogen dicht doorlopen. De tijd onder een kopieerapparaat, van één maakt die ergens veel van, de verveling. Dan de trein naar Milano Centrale, en als je geluk hebt, en dat heb je, meteen aansluiting naar Genova en La Spezia.

GEDROOMDE TIJD. Je dommelt, het was ook vroeg opstaan vanochtend. Het laagland van Lombardije, de brug over de Po, je aandacht flakkert. De onverbiddelijke opeenvolging van gebeurtenissen vervloeit met de cadans en de gerichtheid van de trein. Wagon volgt wagon, zoals het ene moment op het vorige. De pijlvormige tijd die als een naald de gebeurtenissen als kralen aan elkaar rijgt. Zonder naald en draad zou alles zich tegelijkertijd voltrekken. Heden, verleden, toekomst, daar en hier - alles zou in een keer gebeuren, of je een emmer leeg gooit.

Wellicht droom je nu, zoals indertijd Zhuang Zhi. Over een vlinder, die zonder enige haast rondfladdert, onbekommerd, terwijl ze weet dat haar leven na een paar weken al voorbij is. Of is het juist die vlinder, die droomt. Dat ze jou is, knikkebollend in een Italiaanse trein? Je opent je ogen. Dat moeten de heuvels van Ligurië zijn.

VERSTROOIDE TIJD. Na Genova ben je weer wat helderder in je hoofd. De trein volgt de kust, mistig zacht licht, pastel kleurige villa's, druivenstokken op de flanken. En dan, onaangekondigd, een staccato afwisseling van licht en donker. Een tunnel gevolgd door uitzicht op een wonderschoon Italiaans vissersdorpje, gevolgd door weer een tunnel, en nog een ander dorpje, nog mooier dan de eerste. Ik weet niet of je het weet, dit is iconisch Italië, de Cinque Terra, bovenaan iedere zichzelf respecterende bullet list. Hier moet je geweest zijn om de rust en het authentieke leven te ervaren. Gedurende de halve minuut - het interval tussen twee tunnels in - heb je goed zicht op een volgende dorpje en op de massa's toeristen in de nauwe straatjes en om de kleine haven. Op de paden die de Cinque Terra dorpjes met elkaar verbinden staan met regelmaat files. Van reizigers, van vacationers, van zoekers naar leegte. Er zijn tijdssloten om van het ene naar het andere dorpje te kunnen wandelen, en alles wat je zo graag spontaan had willen doen, moet lang van te voren gereserveerd worden. De etymologie van 'vakantie' moet toch echt woden gezocht worden in de notie van leegte. Leegte van zorgen en leegte van tijdsdruk. Maar goed, met deze dilemma's heb jij nu niets van doen.

GELEENDE TIJD. In La Spezia heb je een uurtje. Het is nu al laat in de middag en de boemel naar Aulla laat nog op zich wachten. Buiten het station vind je een klein parkje, het mag geen naam hebben, maar het is een parkje. En wat je mooi van past komt, er staat een vrij bankje. Het doffe ritme van vliegveld, vliegtuig, station en trein zit nog in je leden, en hoe fijn is het dan om eenvoudig wat te zitten en om je heen kijken. Je kent hier niemand, niemand kent jou, je hebt geen verplichting, en de trein om mee verder te reizen is er nog niet. Was het lang geleden dat je niets om handen had en er niet nerveus van werd? Was het lang geleden dat je vrijuit kon waarnemen? Daar links van je komt een oude man aangelopen, aangeschuifeld. Een vriendelijke oude baas, grijs, licht gebogen. Voor even bevrijd van de dwangmatige onrust om te doen, kun je voorbij de beperking van het ene moment zien. Je ziet de oude man van vandaag en je ziet het jonge ventje die hij gisteren nog was. Waarom zou je de ondeugende streken en dromen en de ander de wijsheid ontzeggen? Je ziet jong in oud en oud in jong.

VERSTREKEN TIJD. In Aulla, een klein onopvallend stadje in het dal van de Magra, wordt je opgepikt. Een vitale, pezige man, zon gebruind, staat buiten het station op je te wachten, leunend tegen een jeep, die duidelijk veel heeft meegemaakt. Hij stelt zich aan je voor, nee, hij is geen Italiaan, maar eigenlijk ook toch wel. Oorspronkelijk uit Zwitserland, hij woont hier het grootste deel van zijn leven. Jullie gaan op weg en die weg verlaat het slaperige stadje, de heuvels in. Je chauffeur lijkt de route te kunnen dromen en bezuinigt niet op snelheid. Er zit niets anders op dan te vertrouwen op zijn stuurmanskunst.

Als je van opzij naar zijn handen, die losjes het stuur omvatten, kijkt, is het duidelijk dat deze werk hebben verzet. En als je ogen naar beneden dwalen, zie je dat hij auto rijdt zonder schoenen aan. Wanneer hij je zoekende ogen opmerkt, lacht hij. ‘Laatst werd ik aangehouden, routinecontrole, door de carabinieri. Dat hadden ze geloof ik nog niet meegemaakt, een chauffeur met blote voeten. Dat is niet toegestaan, signore, alstublieft, schoenen aan achter het stuur. Dat heb ik toen maar gedaan, maar je rijdt gewoon veel beter zonder, je hebt veel meer gevoel met de auto.’

Ondertussen rijden jullie door beboste heuvels, hier en daar een dorpje, groepje pratende mensen, een rivier, een brug, bomen, overal bomen. ‘Ja’, zegt hij, ‘vroeger, langer geleden was deze streek veel meer bewoond. Zoals op zoveel plekken op de wereld zijn de families naar de stad getrokken. In het dorp waar wij wonen, is het 's winters stil, dan wonen we er maar met weinig. Ja, in de zomer, dan komen ze, uit de stad, naar het familiehuis. Ferragosto, de vakantie. En zodra die afgelopen is weer terug naar de stad. Hun hart ligt hier, maar ja, hier is niets te verdienen.’

De jeep draait een bocht uit, het nauwe dal verbreedt zich en een weids uitzicht dient zich aan. In de verte verheffen steile hellingen zich uit de groene heuvels. De pieken kleuren zacht rood door het licht van de vroege avond. ‘Dat zijn de pieken van de Apuani, zegt hij, je kunt het van hieruit niet zien, maar aan de andere zijde, net onder de top, zijn de marmergroeven. Michelangelo haalde daar het witte marmer, voor zijn David, e meer. In een rechte lijn is het niet ver, Carrara, Massa, daar wordt goud geld verdient. Dat marmer gaat de wereld over. Dit hier is een andere wereld, de bergen zitten ertussen. Dit land heet de Lunigiana, het land van de maan. Het was altijd een vergeten stuk van het rijke Toscana, en dat is het eigenlijk nog steeds. Kijk daar, en hij wijst vooruit, naar een beboste helling, daar waren niet lang geleden terrassen, gerst en groente, fruitbomen. De Lunigiana liep de vorige eeuw leeg en de akkers en de dorpen ontvolkten.’

We rijden een tijd verder zonder te praten. De weg wordt smaller en nog bochtiger. De avondzon komt niet meer over de heuvels. Het groen wordt donkergroen. ‘Kijk’, zeg hij, een breed gebaar makend van links naar rechts. ‘Kastanjes, allemaal kastanjes. De hele streek is bedekt met kastanjebos, lang geleden aangeplant. Het was vroeger voor de mensen hier een belangrijke stuk van het leven. In het najaar werden de kastanjes verzameld, en gedroogd. Kastanjemeel, kastanjebrood, kastanje koekjes. Ja, het wordt nog steeds wel gedaan, maar niet op de schaal van toen. Wat had je toen? Wilde zwijnen, kastanjes en porcini. Veel van de kastanje percelen werden aan hun lot overgelaten, die verwilderden. Je zult het morgen wel zien.’

Het is gaan schemeren. De kronkelige weg en je lege maag vormen geen goede combinatie. Dan zegt je chauffeur, daar is het, dat is Casola. Je ziet een middeleeuws dorpje, als tegen een helling geplakt. En daar ligt Il Convento.

De jeep slaat rechtsaf een stoffig pad in, dat na korte tijd wordt doorkruist door een riviertje. De chauffeur twijfelt niet en stuurt de jeep het opspattende water door. Een scherpe draai en dan stijl omhoog en dan stoppen we voor het oude klooster. Hij schakelt de motor uit, we openen de portieren, stappen uit, de motor zoemt en tikt na. Het is stil.

VERDRAAIDE TIJD. Door de geschiedenis heen, in alle culturen namen bomen een speciale plek in en dat is vandaag de dag niet anders. Ja, ja, je bedoelt zeker in de vorm van timmerhout en kerstboomplantages? Ierland en Portugal waren bedekt met eikenbos, heel Europa was ooit een groot woud, en kijk nu eens. En maar petities ondertekenen om de wouden in de Amazone en op Borneo te redden, terwijl hier het continent al lang geleden van zijn bomen werd ontdaan. Natuurlijk, er zijn hier bossen, zolang de bomen maar mooi in rijen naast elkaar staan en snel recht timmerhout leveren.

Onze cultuur spiegelt zich aan de jeugd. Frisse wangen, strak lichaam, jeugdige aantrekkelijkheid. Al wat mogelijk wordt gedaan om rimpels te vermijden en het lichaam vooral zo onaangedaan mogelijk te conserveren. Stel je voor hoe het zou zijn: op alle billboards, in alle tv reclame, oude gerimpelde gezichten en lichamen om de producten aan te prijzen. Het zou zo maar kunnen, in een verre toekomst, de oude mens met zijn verweerde lichaam als na te streven ideaal.

Bij het beschouwen van bomen is dat de normale gang van zaken. Een oeroude linde, een zeldzaam oud exemplaar, een hekje er omheen, een plakkaat met daarop zijn wederwaardigheden. Dat is een bezienswaardigheid. In hoe we naar bomen kijken, is ouderdom, verwering, verwrongenheid de maat der dingen. Zeg nou zelf, je zou toch niet al de moeite doen, een lange omweg maken om een jeugdige spil te gaan bekijken, recht van leden, met een zachte gave huid, en doorschijnende blaadjes.

Hoe je zo oud wordt als die linde? In ieder geval niet door al te veel op te vallen, of te proberen nuttig te zijn.

Timmerman Shi ging naar Qi. Bij Quyu gekomen zag hij een eik als heilige boom van het altaar van de Aarde. Hij was zo groot dat duizenden runderen eronder konden schuilen. Zijn omvang was wel honderd el. Hij was zo hoog als een berg. Pas op tien vadem hoogte kwamen de eerste takken. Er waren meer dan tien zijtakken, die zo dik waren dat men er boten van kon maken.

Het stond er zo vol met kijkers dat het was alsof er markt gehouden werd. Maar de timmerman keek niet op of om, en vervolgde zijn weg zonder te stoppen. Zijn leerling echter stond stil en, nadat hij zich er vol aan had gekeken, holde hij de meester achterna, en zei: ‘Meester: sinds ik bijl en beitel heb opgenomen om u te volgen, heb ik nog nooit zulk prachtig materiaal gezien. Maar u keurt het geen blik waardig en loopt door zonder ook maar één keer te stoppen. Waarom is dat?’

‘Hou op! Praat me er niet van! Dat is overtollig hout. Maak er een boot van en hij zinkt. Een doodskist? Hij verrot meteen. Een gebruiksvoorwerp? Het egaat dadelijk kapot. Een deur? Die blijft nat van de hars. Een steunpilaar? Daar komen insecten in. Dit is hout dat nergens toe dient, dat nergens voor kan worden aangewend, en om die reden heeft die boom zo oud kunnen worden.’

Toen de meestertimmerman thuis was gekomen, verscheen de heilige eikenboom aan hem in een droom, en sprak: ‘Waar dacht je mij wel mee te vergelijken? Wilde je zeggen dat ik ‘overtollig hout’ was? Appelen, peren, mandarijnen, pomelo’s en de vruchten van andere bomen: ze worden afgerukt zodra ze rijp zijn. Daardoor worden die bomen gekwetst, hun grote takken afgebroken en hun twijgjes vernield. Dat is je hele leven narigheid ondervinden vanwege je bekwaamheden. Om die reden kan ook geen van hen zijn door de hemel bestemde levensloop volbrengen, maar sterven ze allemaal voortijdig wanneer ze pas op de helft zijn. Ze zijn het zelf die zich deze algemeen gangbare geweldplegingen op de hals halen, en met andere wezens is het ook zo gesteld. Daarom ben ik al lang geleden gaan proberen om volstrekt nutteloos te worden. Vaak kwam ik er dichtbij, en nu heb ik het bereikt. Dat is voor mij van het grootste nut. Als ik ooit enige nuttigheid gehad zou hebben, zou ik dan zo groot hebben kunnen worden? Laten we daarbij ook nog bedenken dat we allebei maar schepsels zijn. Hoe kunnen schepsels elkaar beoordelen? Hoe kan een overtollig mens zoals jij, die bovendien weldra gaat sterven, weten wat een overtollige boom is.’

De meestertimmerman werd wakker en vertelde over zijn droom. Zijn leerling zei: ‘Als het zijn doel is om nutteloos te zijn, hoe komt het dan dat hij een aardgod geworden is?’

‘Stil! Hou je mond! Dat is ook maar een soort toevlucht van hem, omdat anders zij die hem niet begrijpen kwaad van hem zouden spreken. Als hij geen aardgod was, zou hij misschien toch niet aan de bijl ontkomen! En laten we bedenken dat de manier waarop hij zichzelf beschermt anders is dan die algemeen gangbaar is. Hem met gewone normen beoordelen, sla je dan de plank niet al te ver mis?
Zhuang Zi - vertaling van Kristofer Schipper

TIJDSLIJN. Je wordt al heel vroeg wakker. Alles in dit klooster ademt geschiedenis. De robuuste stenen muren, de ruïne van wat eens een kapel was, het plaveisel van het voorhof. Je weet het niet, dus fluister ik het in je oor: dit was ooit een pleisterplaats was voor pelgrims op de weg naar Rome. Zeker, alle wegen leiden daar naar toe, en hoe dichter je bij de eeuwige stad komt, hoe meer al die wegen zijn samengekomen, als aderen in de hoofdnerf van een blad.

ONBEPAALDE TIJD. Vanochtend bij het ontbijt ontmoette je de vrouw van de jeep chauffeur van gisteren. Deze laatste bleek trouwens de eigenaar te zijn van het oude klooster. Aangetroffen als een bouwval en herbouwd tot wat het nu is. Ah, daar valt het kwartje - die werkhanden, die had je tijdens de rit al opgemerkt. En deze vrouw is dus de ook de eigenaar. Haar blik is intens, haar voorkomen aards. ‘Ik ben ook niet hier geboren’, vertelde ze, maar onderhand hoor ik hier. Ik belande destijds in Italië, bij toeval, in Pontremoli, als iid van een theatergroep. Ken je Pontremoli? Het is niet ver hier vandaan, ook in de Lunigiana. In het kasteel worden de steles tentoongesteld. Vreemde, intrigerende beelden uit de prehistorie, allemaal hier in de buurt opgegraven. Zo lang wordt de Lunigiana al bewoond.

We besloten hier te blijven, en reden zonder omlijnd plan de Lunigiana door, op zoek naar een plek om ons te settelen. Als bij toeval vonden we de Convento. Half in ruïne en compleet overgroeid. We maakten een wandeling in de omgeving, kwamen in het oude kastanjebos en dat maakte het duidelijk. Dit was zonder twijfel de juiste plek om te blijven.’

‘Om in het oude kastanjebos te komen, moet je ook weten waar je te vervoegen, waar binnen te treden. Vroeger, ja vroeger, toen de streek hier bevolkt was, liepen er talloze paadjes door de bossen, over de heuvels, van dorp naar dorp. Paadjes waar in het najaar de porcini plukkers gebruik van maakten, en de kastanjeverzamelaars. Wanneer je nu zomaar op een willekeurige plek langs de weg het bos in loopt, kom je al gauw van een koude kermis terug. Bramen, prikkelplanten, taaie struiken, er is geen doorkomen aan. Ga er vooral kijken. Ik kan zelf niet met je mee vandaag, maar mijn kinderen zijn hier en kunnen je de weg wijzen.’

Zoals Harry Potter zich op King's Cross, perron negen driekwart, diende te vervoegen en daar op nogal vreemde wijze een muur moest slechten, om naar Zweinstein te kunnen reizen, zo bevindt zich de entree naar het oude bos ook op een onverwachte plek.

VERGETEN TIJD. In de stenen muur die het klooster omringd vind je de deur, verveloos en onopvallend. De twee jonge mensen staan je daar al op je te wachten. De deur opent met wat gekraak en gepiep en jullie staan op een smal bospad. Dat pad volgt de buitenzijde van het klooster en duikt dan het dichte gebladerte van het bos in. Wanneer je je na een tijdje lopen omdraait, zie je in de verte het verstilde dorp. De geluiden van de wereld - een motorzaag, geklop van een hamer, een roepend kind - vervagen en worden geabsorbeerd door de stilte.

Bij een splitsing van het pad - je zou er zo aan voorbij zijn gelopen - zegt de jonge man: rechtdoor gaat het verder naar het convent van Codiponte, we gaan hier naar rechts. Vlakbij de splitsing staat een enorme kastanje, met een holle basis , waaruit een groot aantal stammen zijn gegroeid. Je blijft staan, verbeeld je het? Als je door je wimpers heen kijkt, lijkt het een bosgeest, met een verwarde bos haar, een wilde baard en opengesperde mond, een stille schreeuw. Een ent uit de Lord of the Rings, Boombaard? Is dit de wachter bij entree van het oude bos? Nee, je verbeeld je het. Toch dorst je geen foto te maken van deze bizarre verschijning. De twee jongen mensen waren doorgelopen en je loopt nu wat sneller om ze bij te halen. Ze hebben zeker niets gemerkt van je ingebeelde ontmoeting met de oude boom.

Nog een paar minuten lopen jullie verder. Het gesprek is verstild. Ik weet het, de atmosfeer van plek waar jullie halt houden, laat zich moeilijk beschrijven, dus dat probeer ik dan ook maar niet. Jullie gaan gedrieën met de rug tegen de stam van een van de woudmeesters zitten. De zon kan nauwelijks door het dikke bladerdek heen kan dringen, het licht is zacht en groen. Deze tijd is de tijd van de bomen. Hoe lang jullie er gezeten hebben?

Op de terugweg, wanneer jullie de wachter passeren, geef je een verborgen knikje met je hoofd, als teken van respect, Je weet per slot van rekening maar nooit. Maar de jonge vrouw zag je heimelijke geste, jullie blikken kruisen elkaar. Ze glimlacht en knipoogt. Zou ze de wachter ook kennen?

Wanneer jullie Il Convento weer naderen, pakken jullie het gesprek weer op, op hetzelfde punt waar het op de heenweg was verstomd.

VERVLOGEN TIJD. Nu ik je reis heb naverteld, of je hebt geïnspireerd om die binnenkort te maken, kunnen we verder praten. Ik ken de weg die begint bij Aulla goed. Ik herinner de honderd bochten tot aan het kleine middeleeuwse dorp. En de eerste overnachting in Il Convento. Dat was 1999. De daarop volgende ochtend maakten we een wandeling en - was het toeval, was het de tover van de verveloze houten deur - we vonden het oude bos. We zaten geleund tegen een bejaarde kastanje, in stilte, was het een uur, was het langer? Het was duidelijk, dit was de juiste plek om een jaarlijkse chi kung zomerschool te organiseren. In 2000 de eerste en in de jaren erna zouden er nog een vijftiental volgen.

TREE TIME. Deelnemers kwamen uit alle richtingen: IJsland, Zweden, Finland, Denemarken, Engeland, Duitsland, Nederland, Belgie, Frankrijk, Polen, Spanje, Portugal, Oostenrijk, Zwitserland, Amerika, Italië en natuurlijk Nederland. Minstens één maal tijdens iedere zomerschool, in de namiddag, zodra de warmte van de Italiaanse zomer wat tot bedaren was gekomen, verzamelden we bij de houten deur in de buitenmuur van het klooster. Piepend open, iedereen er doorheen, piepend weer dicht. Vrolijk keuvelend volgden we dan hetzelfde smalle pad waarop jij, met Shirin en Aaron, de twee jonge mensen, hebt gelopen. Ter hoogte van de splitsing en de wachter had het onbezorgde gepraat steevast zijn volume verloren en als we uiteindelijk het oudste stuk van het kastanjebos bereikten, was dat helemaal stil gevallen. Niet omdat dat zo afgesproken was - we werden waarschijnlijk opgenomen in de tijdschaal die bomen eigen is. Praten wordt dan moeizamer, eigenlijk overbodig. Tree time, precies, dat is de goede benaming.

De chi kung beoefening in het oude kastanjebos bestond er voor sommigen uit eenvoudig te zitten, met de rug tegen een boom. Anderen gingen voor een moment op de zachte grond liggen en vielen in een diepe slaap. En er waren er natuurlijk ook bij die de chi kung in een meer herkenbare vorm beoefenden. Maar allen ervoeren een vanzelfsprekendheid, een moeiteloosheid. Alsof het regent en je geen moeite hoeft te doen om nat te worden. Aanwezig zijn is dan voldoende.

TIJDLOOS. De ouders van Shirin en Aaron, Martina Weber en Marcel Müller, die de Convento over de jaren heen in een onverstoorbaar ritme hadden herbouwd, zorgden jaar na jaar voor warme gastvrijheid. Zij boden de perfecte voorwaardes voor intense chi kung studie. De eerste maal dat ik hen bezocht waren hun kinderen klein. Nu zijn die volwassen en de initiators van een terugkerend zomerfestival in en rond Il Convento.

HET BEELD van twee trigrammen: Water boven, de Donder beneden. Een onweersbui, vocht, elektrische ontlading, creatie, een begin.

In 1953 voerden Stanley Miller en Harold Urey een experiment uit waarbij een mix van stoffen als ammoniak, methaan en waterdamp werd blootgesteld aan elektrische ontladingen. Dit experiment bootste een ambiance van een nog jonge aarde na. In deze laboratorium-oersoep verschenen als bij toverslag aminozuren, bouwstenen van leven.

In de daaropvolgende decennia werden er kanttekeningen gezet bij het experiment. Het zou een te simpele voorstelling van zaken zijn; een simpele bliksemflits die het leven doet ontwaken. Maar de verbeeldingskracht van een primordiale soep - goddelijk brouwsel, maar kan het aardser? - zou ons niet meer loslaten. Het werd voer voor denkers en artiesten.

Wat te denken van recent onderzoek aan de Stanford University over ‘microlightning’, elektrische ontlading tussen individuele waterdruppels als genererende factor achter het ontstaan van leven?

Sommige dingen waren er altijd: aardappels, maandagochtenden en de Staatsloterij Je kunt je nauwelijks voorstellen dat ze een begin hebben gehad. In je herinnering waren ze er altijd. Andere fenomenen kenden wel een aanvang, een introductie, een opkomst op het toneel. Dat kan niet anders: eerst waren ze non-existent, en opeens hadden ze zonder verdere discussie een vaste plaats in onze werkelijkheid ingenomen.

In den beginne, in het begin, de eerste woorden van Genesis. Formulering die vooral wordt toegepast op iets dat een lange of onbekende geschiedenis heeft.
etymologiebank

Zo ging het met het begrip oersoep. Ik ga ervan uit dat dit voor 1953 geen deel uitmaakte van het alledaagse idioom. Nu is het beeld van een borrelende, walmende en vonkende primordiale brei niet meer weg te denken.

Er is oersoep van 4 miljard jaar geleden, voor me staat een hedendaagse versie.

Wat is er allemaal waar te nemen? Tectonische platen, lavastromen, umami en cv-zwendel?

… miso en Murano …

Er zijn streken op aarde waar men de dag begint met miso. Er zijn mensen die in plaats van een gang naar het koffiezetapparaat de dag openen met het nuttigen van een kom misosoep. Vreemde gewoonte, nieuwlichterij? Dat is te bezien. Je moet maar zo denken: voordat je het weet, is de nieuwigheid veranderd in een gewoonte, waarvan het begin, de introductie, vergeten is. Zo is het in ieder geval gegaan met koffie.

Koffie en miso, beide afkomstig van een boon. Beide donkerbruin en bemoedigend. Verschillen zijn er ook.

Koffie ìn de tijd van de Verlichting? Koffie wàs de Verlichting! En koffie wàs het cowboyleven in het Wilde Westen.

‘s Ochtends, de geur van een goedgezette cappuccino. De schakeringen van bruin en caramel, wit en oker. Als de dag die volgt eenzelfde rijkdom in zich heeft, kun je je gelukkig prijzen.

Of liever een oerkoffie met boter en een takje wijnruit uit Ethiopië.

Gisteren: mugi muso, soba, dulce, een beetje kimchi, sesam-peperolie …

Vanochtend: shoyu - het zusje van miso - tofu, wakame, bonito vlokken, lente ui …

En tenslotte een paar waardevolle aanwijzingen van de miso-barista …

Lees ook:

HET BEELD van twee identieke trigrammen: Meer onder, Meer boven. Water weerspiegelt water. Een spiegel in een spiegel.

De deur uit, linksaf de smalle weg op. Aan weerszijden eikenbomen en kale bramentakken. Drie bochten. Het kruispunt met de provinciale weg. De spoorwegovergang. Een olifantenpaadje. Het begin van een van de kaarsrechte zichtlanen van havezaete Den Berg. Het regende vannacht en hier en daar zijn er plassen water blijven staan.

De plassen weerspiegelen de stam en de kale takken van de bomen. En daarachter, de wolken. Water spiegelt water

Water spiegelt water.

Was het stille oppervlak van een waterplas de oudste spiegel? De eerste spiegel waarin we onze eigen reflectie zagen?

Een oog ziet een oog.

Een rechthoekig oog ziet een oog.

Een spiegelhuis op zakformaat.

Al-Haytham was one of the first to figure out that almost everything is in fact a mirror of sorts that you see because it’s the light that’s bouncing off of that object and how it does it. It comes into your eye and makes you able to see it.

BBC The Forum: Mirror Mirror on the Wall

Naast kraakheldere spiegels zijn er ook wazige

En ze komen in soorten en maten, kastdeurruitje-spiegels, …

… wc-spiegels …

… en toverspiegels …

In nagedachtenis aan Willem de Ridder, meesterverteller en spiegoloog.

HET BEELD van twee trigrammen: Berg boven, Water beneden. Een wilde bergbeek Ongetemd en ongekunsteld.

Op een half uur lopen van ons huis, tien minuten op de fiets, bevindt zich de Vechterweerd, een stuw in de rivier. De Vecht is dan wel geen wilde beek, noch zijn er hier bergen, maar het water dat over de stuw naar beneden klettert is opeens weer kind. Sta je op de smalle overgang bovenop de stuw, leun je over de reling, en kijk je naar beneden, een ongeremd spel van kolken en bruisen.

In Richard Wilhelm’s I Ching-vertaling heet dit hoofdstuk De Jeugddwaasheid. Andere I Ching-vertalingen gebruiken titels als Jeugd, Onvolwassenheid en Jeugdige Onervarenheid. 

Ja, als je jong bent, haal je inderdaad een hoop stomme fratsen uit. Sorry hoor, ik wist niet beter, ik doe dit immers voor de eerste keer. Je hebt gelijk. Noem de jeugd dwaas, en je zult hem voortdurend moeten temmen, insnoeren en inperken. Zie je de jeugd als spel, dan is dwaasheid wegbereider voor nieuwe mogelijkheden en aanjager van het creatief vermogen.

Neem een kind zijn spel af, dan ontzeg je hem zijn jeugd. Je hele leven blijven spelen, betekent je jeugd bewaren. Als titel voor dit hoofdstuk koos ik Spel.

Wees eerlijk, wat hadden we indertijd gemoeten zonder spel? Hoe hadden we ooit onze weg kunnen vinden in het spiegelpaleis van de mensenwereld? Spel is verbeelding - vandaag ben ik brandweerman, jij dierendokter of toch liever ontdekkingsreiziger? Wie is er Batman en wie is de boef? Kruip in de huid van: zonder iets anders dan de fantasie, kan het avontuur beginnen.

Zonder terughoudendheid kunnen kinderen zich overgeven aan het fascinerende spel van imitatie. Loop en dans als je idool en al kun je nog niet zo goed zingen, dan weet je alvast hoe dat voelt. Vandaag ben je astronaut, morgen win je zomaar een gouden medaille. Je mag zelf verzinnen waarvoor.

Durf je te spelen? Er staat je een instant tijdmachine ter beschikking. Terug naar een vroeger of met een reuzensprong naar een tijd die nog komen gaat. Het is allemaal gratis, het is kinderspel. Niet gehinderd door conventies en het benauwende keurslijf van de ratio onthult het spel verborgen sluiproutes en olifantenpaadjes. Al denkend zie je de begrenzing, al spelend is er steeds weer een nieuw begin.

Het hexagram van Spel is een omkering van dat van het voorgaande Hoofdstuk 3. Begin. De meeste van de gepaarde hoofdstukken zijn elkaars tegengestelde, maar in dit geval volgen ze elkaar. Om mee te doen is het niet nodig het spel te kennen - beginnen volstaat.

Iedereen kan tekenen, zolang het maar niets hoeft te worden. Zodra het potlood het papier raakt, volg je de lijn, de strepen, de halen en de krassen. Kijk met verbazing naar wat er deze keer ontstaat. Muziek maken, dansen, voetballen - je kunt het allemaal, als je maar aanrommelt Zolang je je maar geen zorgen maakt over wat anderen ervan vinden. 

Spelen is lief en onschuldig. Een paar schrammen en een pleister - en dan weer door. Het besef van tijd is afwezig en voor je het weet is de dag voorbij. Spelen is risicovol en gevaarlijk. Het brengt je op plaatsen waar je anders nooit was gekomen. Je voelt de macht van je spieren, de vaardigheid van je handen en de weerbaarheid van je woord. Het spel is vol van het onverwachte, kruipt waar het niet kan gaan, als meanders in een rivier.

Onverbiddelijk breekt er een tijd aan dat er brood op de plank moet komen. Spelen was voor de kleintjes en als die ouder worden, is het uit met het spel; dan is het tijd voor de serieuze zaken. 

Spelen wordt dan vervangen door studie. Daarna komt de arbeid en door hard te werken, verdien je vrije tijd. Geweldig! Die vrije tijd komt met de belofte van de terugkeer van het spel. Helaas! Spel heet nu sport. Vrije ingevingen zijn daar ingeruild voor regels. Geen meanderend avontuur, maar een competitie langs rechte lijnen.

Zelden zie je zo weinig spel als tijdens de Olympische Spelen, terwijl Spelen toch een grote belofte inhoudt. Alleen maar meedoen is voor sukkels. De winst is er voor de eenzijdige specialist. Een uitsluitend linksom schaatsende schaatser. Een sprinter, die het hardlopen niet langer dan tien seconden volhoudt. Anabolen en schwalbes.

Na een dikke eeuw voetbalspel zijn er nog maar een klein aantal clubs over die ertoe doen. Zij hebben het geld, zij kunnen de beste spelers kopen en zij winnen de prijzen. De rest is figurant. De reclame op de voetbalshirts is van een gokbedrijf en prijst auto’s of vliegmaatschappijen aan. De handel in spelers wordt betaald uit de kas van techbedrijven en oliestaten. Dit voetbal is oorlog, is politiek, is werk, maar beslist geen spel. Hoeveel eenvoudiger was het om na schooltijd uren met vriendjes op straat te ballen.

Het klinkt als een complot. Eerst ontneem je de kinderen de ruimte. De straten vol auto’s en de enige plek die overblijft om te spelen is een voetbalkooi. Pak vervolgens ook hun tijd af door middel van telefoons en games. Het vrije spel is succesvol getemd.

Rondom het natuurpark, of wat er nog rest aan natuurlijke wildheid, staat een hoog hek. Vrije toegang is niet toegestaan, laat staan in bomen klimmen, vuurtjes stoken en hutten bouwen. Wie wordt tegen wie beschermd?

Emma Marris schrijft in Rambunctious Garden: 

Er is altijd hoop. Het vrije spel sluimert onder het oppervlak. Laat kinderen fouten maken. Investeer in verliezen. Schaats rechtsom. Ontdoe je van de voetbalkooi. Slecht de hekken en laat de resterende wildheid binnenkomen. Bevrijd de rivier. Denk in kronkels. Vier de jeugddwaasheid!

Berg boven Water, het beeld van een wilde bergbeek, van een meanderende laaglandrivier, van spel. Bij afwezigheid van bergen in Nederland laat Berg boven Water zich ook lezen als een stuw in de rivier. De rivier lijkt dan wel bedwongen, sta je op de overloop boven de Vechterweerd-stuw staat, leun je over het hekwerk en kijk je naar beneden, dan zie je dat de wildheid en het spel springlevend zijn.

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

Sinds de Verlichting wisten we wat ons te doen stond. Recht vooruit. Geen middeleeuwse kronkelpaadjes meer, de tijd van sukkelaars was voorbij. Spoorrails maakten de wereld klein en zetten de klokken overal gelijk. Elektrisch licht verdreef de nacht.

Richard Wilhelm gebruikte De Vooruitgang als titel van dit hoofdstuk. Alfred Huang noemde het Proceeding Forward en in de I Ching for Teens gebruikte Julie Tallard Johnson Improvement. En inderdaad, spoorwegen en elektrisch licht hebben zonder twijfel ons leven ongelooflijk verbeterd. Ze maakten de efficiëntie van onze samenleving ongeëvenaard.

Het beeld is Vuur over Aarde: de zon van bewustzijn die alles beschijnt. Niets lijkt zich nog te kunnen verbergen voor de niet-aflatende nieuwsgierigheid. Had Prometheus destijds kunnen vermoeden waar zijn daad toe zou leiden?

Kaarsrechte spoorlijnen op de aarde, langs een liniaal getekende contrails in de lucht

Een enkele spoorweg in Victoriaans Engeland. De wereld een luchthaven

Een olielamp verzachtte de angst voor de pikzwarte nacht en huilende wolven. De eerste elektrische lampen waren een sensatie. Nu pleit de Dark Sky Society ervoor om af en toe toch maar een lichtje minder te laten branden.

Ieder extreem kan immers zomaar in het tegendeel flippen. Draai het hexagram van Recht Vooruit om en het beeld van Hoofdstuk 36. De Verduistering van het Licht verschijnt: Vuur ònder Aarde.

De naam ‘donkere middeleeuwen’ werd in de Renaissance gemunt en de Verlichtingdenkers maakten er dankbaar gebruik van. Om de vooruitgang aan af te meten. En de vooruitgangsdrang te rechtvaardigen. Want wie wil er nu terug naar de Middeleeuwen?

of

tekst komt later
text to follow
內容稍後補上
o texto será publicado mais tarde
teks sal volg
il testo verrà aggiunto in seguito
der Text folgt später
teksti lisätään myöhemmin
…

I