HET BEELD van twee trigrammen: Berg boven, Water beneden. Een wilde bergbeek Ongetemd en ongekunsteld.
Op een half uur lopen van ons huis, tien minuten op de fiets, bevindt zich de Vechterweerd, een stuw in de rivier. De Vecht is dan wel geen wilde beek, noch zijn er hier bergen, maar het water dat over de stuw naar beneden klettert is opeens weer kind. Sta je op de smalle overgang bovenop de stuw, leun je over de reling, en kijk je naar beneden, een ongeremd spel van kolken en bruisen.
In Richard Wilhelm’s I Ching vertaling heet dit hoofdstuk De Jeugddwaasheid. Andere I Ching vertalingen gebruiken titels als Jeugd, Onvolwassenheid en Jeugdige Onervarenheid.
Ja, als je jong bent, haal je inderdaad een hoop stomme fratsen uit. Sorry hoor, ik wist niet beter, ik doe dit immers voor de eerste keer. Je hebt gelijk. Noem de jeugd dwaas, en je zult hem voortdurend moeten temmen, insnoeren en inperken. Zie je de jeugd als spel, dan is dwaasheid wegbereider voor nieuwe mogelijkheden en aanjager van het creatief vermogen.
Neem een kind zijn spel af, dan ontzeg je hem zijn jeugd. Je hele leven blijven spelen, betekent je jeugd bewaren. Als titel voor dit hoofdstuk koos ik Spel.
Wees eerlijk, wat hadden we indertijd gemoeten zonder spel? Hoe hadden we ooit onze weg kunnen vinden in het spiegelpaleis van de mensenwereld? Spel is verbeelding - vandaag ben ik brandweerman, jij dierendokter of toch liever ontdekkingsreiziger? Wie is er Batman en wie is de boef? Kruip in de huid van: zonder iets anders dan de fantasie, kan het avontuur beginnen.
Zonder terughoudendheid kunnen kinderen zich overgeven aan het fascinerende spel van imitatie. Loop en dans als je idool en al kun je nog niet zo goed zingen, dan weet je alvast hoe dat voelt. Vandaag ben je astronaut, morgen win je zomaar een gouden medaille. Je mag zelf verzinnen waarvoor.
Durf je te spelen? Er staat je een instant tijdmachine ter beschikking. Terug naar een vroeger of met een reuzensprong naar een tijd die nog komen gaat. Het is allemaal gratis, het is kinderspel. Niet gehinderd door conventies en het benauwende keurslijf van de ratio onthult het spel verborgen sluiproutes en olifantenpaadjes. Al denkend zie je de begrenzing, al spelend is er steeds weer een nieuw begin.
Het hexagram van Spel is een omkering van dat van het voorgaande Hoofdstuk 3. Begin. De meeste van de gepaarde hoofdstukken zijn elkaars tegengestelde, maar in dit geval volgen ze elkaar. Om mee te doen is het niet nodig het spel te kennen - beginnen volstaat.
In Nederland vind je geen wilde bergbeken, maar niet al te lang geleleden was het Vechtdal een woest gebied. Een rivierloop vol barokke meanders, geflankeerd door heuvels van verstoven zand. Wat verder noord- en zuidwaarts lagen onvriendelijke hoogveen moerassen. De wegen waren schaars - de rivier zelf bood eigenlijk het beste vervoer. Om de rivier over te steken, een enkele brug, verder wat veren en doorwaadbare ondieptes. Hier en daar een herberg met namen als ‘De Hongerige Wolf’ en ‘Het Zwarte Paard. Voor de reiziger die het wilde land had doorkruist en de stad Zwolle naderde, wachtte daar herberg ‘De Vrolijkheid’.
Iedereen kan tekenen, zolang het maar niets hoeft te worden. Zodra het potlood het papier raakt, volg je de lijn, de strepen, de halen en de krassen. Kijk met verbazing naar wat er deze keer ontstaat. Muziek maken, dansen, voetballen - je kunt het allemaal, als je maar aanrommelt Zolang je je maar geen zorgen maakt over wat anderen ervan vinden.
QIn de laatste ijstijd stond de zeespiegel veel lager dan nu. De Britse eilanden waren met het continent verbonden via Doggerland. Het stroomgebied van de rivieren van Noord-West Europa was veel groter. De bescheiden Vecht van nu stroomde westwaarts en verbond zich met Rijn, Thames en Seine. In de vakantie konden we met de kano stroomafwaarts naar Londen of Parijs!
Spelen is lief en onschuldig. Een paar schrammen en een pleister - en dan weer door. Het besef van tijd is afwezig en voor je het weet is de dag voorbij. Spelen is risicovol en gevaarlijk. Het brengt je op plaatsen waar je anders nooit was gekomen. Je voelt de macht van je spieren, de vaardigheid van je handen en de weerbaarheid van je woord. Het spel is vol van het onverwachte, kruipt waar het niet kan gaan, meanders in een rivier.
Onverbiddelijk breekt er een tijd aan dat er brood op de plank moet komen. Spelen was voor de kleintjes en als die ouder worden, is het uit met het spel; dan is het tijd voor de serieuze zaken.
At some point as we get older, however, we are made to feel guilty for playing. We are told that it is unproductive, a waste of time, even sinful. The play that remains is, like league sports, mostly very organized, rigid, and competitive. We strive to always be productive, and if an activity doesn’t teach us a skill, make us money, or get on the boss’s good side, then we feel we should not be doing it. Sometimes the sheer demands of daily living seem to rob us of the ability to play.
Play - Stuart Brown
Spelen wordt dan vervangen door studie. Daarna komt de arbeid en door hard te werken, verdien je vrije tijd. Geweldig! Die vrije tijd komt met de belofte van de terugkeer van het spel. Helaas! Spel heet nu sport. Vrije ingevingen zijn daar ingeruild voor regels. Geen meanderend avontuur, maar een competitie langs rechte lijnen.
Zelden zie je zo weinig spel als tijdens de Olympische Spelen, terwijl Spelen toch een grote belofte inhoudt. Alleen maar meedoen is voor sukkels. De winst is er voor de eenzijdige specialist. Een uitsluitend linksom schaatsende schaatser. Een sprinter, die het hardlopen niet langer dan tien seconden volhoudt. Anabolen en schwalbes.
Een ongetemde rivier is geen kinderspel. Overstromingen eisten ieder jaar een grote tol en de oneindige gekronkel maakte transport over de rivier inefficiënt. Begin 1900 werd met een grootscheepse normalisering van de Overijsselse Vecht aangevangen. Ik legde landkaarten uit 1863 en 1991 met daarop de Vecht tussen Dalfsen en Ommen op elkaar. De verschillen van de rivierloop vóór en nà het afsnijden van bochten en het kanaliseren zijn evident. De lus aan de zuidzijde van de rivier - exact in het midden - is de nog bestaande meander bij Vilsteren, zie de volgende illustratie.
Na een dikke eeuw voetbalspel zijn er nog maar een klein aantal clubs over die ertoe doen. Zij hebben het geld, zij kunnen de beste spelers kopen en zij winnen de prijzen. De rest is figurant. De reclame op de voetbalshirts is van een gokbedrijf en prijst auto’s of vliegmaatschappijen aan. De handel in spelers wordt betaald uit de kas van techbedrijven en oliestaten. Dit voetbal is oorlog, is politiek, is werk, maar beslist geen spel. Hoeveel eenvoudiger was het om na schooltijd uren met vriendjes op straat te ballen.
Het klinkt als een complot. Eerst ontneem je de kinderen de ruimte. De straten vol auto’s en de enige plek die overblijft om te spelen is een voetbalkooi. Pak vervolgens ook hun tijd af door middel van telefoons en games. Het vrije spel is succesvol getemd.
Rondom het natuurpark, of wat er nog rest aan natuurlijke wildheid, staat een hoog hek. Vrije toegang is niet toegestaan, laat staan in bomen klimmen, vuurtjes stoken en hutten bouwen. Wie wordt tegen wie beschermd?
Emma Marris schrijft in Rambunctious Garden:
Which means that they (the national parks) are the absolute worst places to take your children on vacation, because you can't do anything there. You can't climb the trees. You can't fish the fish. You can't make a campfire out in the middle of nowhere. You can't take home the pinecones. There are so many rules and restrictions that from a child's point of view, this is, like, the worst nature ever. Because children don't want to hike through a beautiful landscape for five hours and then look at a beautiful view. That's maybe what we want to do as adults, but what kids want to do is hunker down in one spot and just tinker with it, just work with it, just pick it up, build a house, build a fort, do something like that.
Wageningen University & Research heeft in beeld gebracht hoe Nederland er in 2120 uit kan zien. De Groene Amsterdammer schreef hierover: ‘Het Wageningse alternatief is om het land zo in te richten dat het ‘meebeweegt’ met de natuurlijke processen van bodem, water en kust: dynamische systemen die zichzelf reguleren. Het resultaat is een kaart van een toekomstig Nederland waarnaar je reisverlangen meteen zou opbloeien als het nu al zou bestaan, met meanderende rivieren, binnenmeren en moerassige gebieden, voedselbossen, kloeke duinen, steden die groen zijn dooraderd.’
Er is altijd hoop. Het vrije spel sluimert onder het oppervlak. Laat kinderen fouten maken. Investeer in verliezen. Schaats rechtsom. Ontdoe je van de voetbalkooi. Slecht de hekken en laat de resterende wildheid binnenkomen. Bevrijd de rivier. Denk in kronkels. Vier de jeugddwaasheid!
Berg boven Water, het beeld van een wilde bergbeek, van een meanderende laaglandrivier, van spel. Bij afwezigheid van bergen in Nederland laat Berg boven Water zich ook lezen als een stuw in de rivier. De rivier lijkt dan wel bedwongen, sta je op de overloop boven de Vechterweerd-stuw staat, leun je over het hekwerk en kijk je naar beneden, dan zie je dat de wildheid en het spel springlevend zijn.
