voor Didi
Voor de Japanner, die zo van een Kurosawa-set leek te zijn gekomen, kwam het aanbod als een donderslag bij heldere hemel. Want hoe lang was hij al niet van huis? Hij at iedere dag wat de pot schafte en dat leek meestal in niets op de verfijnde eettraditie van zijn jeugd. Zijn gedachten dwaalden meer dan eens af naar zijn ouderlijk huis, in de heuvels rond Minabe. Hij was ongetwijfeld een geboren reiziger en altijd voorbereid op het onverwachte. Maar deze geste, dit kortstondig thuiskomen, had zelfs hij niet kunnen voorzien.
Stel: je wordt gevraagd om een schijfje citroen in je mond te nemen en het intense zuur aandachtig op je in te laten werken. Voordat je dat gaat doen, voordat je smaakpapillen de besturing in handen krijgen van je gezichtsmimiek, heb je de citroen al goed in beeld gebracht. De dikke, bobbelige schil. De vele schakeringen van geel, glans en dof. Het houtige restant van het takje dat het eens verbond met de boom. De ovale vorm, met de knolvormige uiteinden. De radiale verdeling in compartimenten, zichtbaar wanneer de citroen wordt gehalveerd. Druppels sap die een voor een in de hete thee vallen en zich sierlijk kronkelend daarin oplossen. De minuscule spetters, vonkjes olie uit de brekende schil. Citroen bij de vis. In een taart. Citroen in een waterkaraf. In ontelbare vergeten smaak- en geurherinneringen.
Pas dan, na deze mentale voorbereiding, neem je het schijfje in je mond. Het zuur is ook deze keer enorm zuur. Alle voorgaande ervaringen met citroen worden herbevestigd. En juist dat betekent dat die heerlijke schok ontbreekt. De schok van iets voor de allereerste keer ervaren. Deze wordt nu getemperd door het ontbreken van het onverwachte. En getemd doordat je na die eerste keer een onbewust besluit nam, dat voor het vervolg van je leven ācitroenā bekend terrein zou zijn, waaraan alles al is ontdekt.
Desondanks zoemt onder de alledaagse citroen-ervaring nog wel degelijk de herinnering aan de eerste keer. De ācietroenā van de beginnersgeest (ācietroenā in plaats van ācitroenā, dat smaakt al gelijk heel anders).
Ja, die onvergetelijke eerste keer! Zo bijzonder! En zou het niet fantastisch zijn, de eerstvolgende keer dat je weer eens zoān geel schijfje in je mond stopt, dit te doen in de geest van de absolute beginner? Zonder enige verwachting, en met de durf je wederom te laten overweldigen door de explosie van zuur?
Is het terugvinden van de intensiteit, de beginner eigen, het hoogst haalbare? Is dat een eindpunt en is verder niets meer te verwachten? Nee, de volumeknop van de verrassing kan wel degelijk nog iets naar rechts worden gedraaid. Dat gaat als volgt.
Je denkt dat je zojuist een heerlijke, zoete sinaasappel gepeld hebt. Echter, het betreft hier een verraderlijke citroenachtige citrusvariant. Met een schil die sprekend op die van een sinaasappel lijkt. Een kumquat waarvan de schil zegt: āik ben rijp en zoetā, terwijl de heftig zure binnenzijde zich niets van die oppervlakkige pretentie aantrekt. Een wolf in schaapskleren dus. Vervolgens neem je een hapje van de kleine bedrieger en de enorme schok van de tegengestelde verwachtingen doet zijn werk.
Citroenen zijn een ingeburgerd fenomeen. Niemand kijkt ervan op. Tenminste in onze contreien en in ons huidige tijdsgewricht. Dat is natuurlijk niet altijd zo geweest. Verre van dat. Er zijn tijden en locaties geweest waarin de citroen geen deel uitmaakte van zowel het persoonlijk als het collectief bewustzijn. Niemand kende hem. Zelfs een passende naam ontbrak.
Stel dat de unieke situatie zich voordeed dat er een citroen in je leven verscheen. Voordat je het vreemde ding in contact zou brengen met de intimiteit van je mond, zou je alle tijd nemen om het met een mix van nieuwsgierigheid en wantrouwen te bestuderen. Je zou het van alle kanten bekijken. Je zou er eens aan ruiken en er eens in knijpen. Tenslotte zou je er een ieniemienie stukje van de schil afbijten (mwahh! bittĆ¹Ć¹rr!) en dan een likje van het sappige binnenste tot je privĆ©domeinen toelaten (aahhh! zsĆŗĆŗĆŗrr!)
De sensatie van een argeloze buitenlander die voor het eerst ā zonder enige uitleg of voorbereiding ā een Hollands dubbelzout-dropje aangeboden krijgt en het plompverloren in zijn mond steekt. Ha ha, altijd leuk om dan de groeiende verbijstering en verwarring te zien!
Citroenen, kumquats en dropjes veroorzaken de nodige smaaksensatie en smaakverwarring. Maar dat alles valt in het niets bij de situatie waarin een niet-Japanner een āumeboshiā krijgt aangeboden. En die - weet hij veel! - hem zonder aarzelen, in zijn geheel, in zijn mond stopt.
Laten we voor dit specifieke geval alle drie verrassingsfactoren nog even doornemen.
Citroen is heel zuur. Umeboshi is overtreffende trap zuur.
Een umeboshi ziet eruit als gewelde, gedroogde abrikoos. Hier komt dus het fenomeen van de tegengestelde verwachtingen om de hoek kijken. Denk aan de ultra zure kumquat en het dubbelzoute dropje. What you see aināt what you get!
Ga ook nog eens terug naar de openingsfoto bovenaan deze tekst en stel jezelf de vragen: Wat is wat? Wat is de umeboshi? Wat is de abrikoos? Omdat we net op dit moment dit alles aan het bespreken zijn, ben je mentaal scherp en zie je zonder twijfel direct wie wie is. Maar ja, bekijk jij je eten altijd met zoveel aandacht en nauwkeurigheid? En zure pruim wordt in de gauwigheid gemakkelijk foutief voor abrikoos aangezien. Met alle gevolgen van dien.
Terug naar het verhaal.
We zagen de Japanner van verre aankomen. Zittend op de rand van een rots, keken we uit over het pad dat we eerder deze dag zelf ook met veel moeite hadden belopen. IJle lucht, winter, schemering. We waren op onze tocht door de Nepalese bergen tot 4500 meter gestegen. Morgen heel vroeg eruit, om vier uur, om de laatste 1000 meter naar de Thorong La-pas te beklimmen.
Het is halverwege de tachtiger jaren. Kathmandu was een magneet voor neo-hippies. Dat vonden wij tenminste, als neutrale toeschouwers. Maar als ik nu naar de summiere fotoās kijk die nog van die reis getuigen, hadden we toentertijd duidelijk twee hippies over het hoofd gezien. Zo gaat dat.
Voor de pas. Bovenop de Thorong La. Na de pas.
Iets bewoog in het woeste berglandschap. Een klein figuurtje, dat onze kant op leek te komen. Soms verdween het voor een eventjes, om dan een stukje dichterbij, rond een heuveltje of een grote rots, weer te verschijnen. Zelfs van die grote afstand was het duidelijk dat het geen Nepalese drager was. Die zeulen in de regel enorme lasten aan een band aan hun voorhoofd. Deze reiziger liep echter snel en droeg duidelijk alleen lichte bepakking.
Pas toen hij ons tot een honderdtal meters was genaderd, zagen we zijn Aziatische trekken. Inderdaad geen taaie Nepali, maar een getaande Japanner. Mager, zongebruind gezicht, rimpels aan de buitenste ooghoeken, het stof van de weg in de vervaalde kleding. Hij leek zo weggelopen te zijn uit een Kurosawa-set, waar hij de rol van een eeuwige reizende rohin had gespeeld.
En daar schoot me wat te binnen. We hadden in onze bagage een klein potje met umeboshiās. Altijd goed om bij je te hebben als je buik het aan de stok krijgt met onbekend eten en niet al te schoon water. Zal ik hem er een aanbieden? Of is dat raar? Wie offreert er nu uit beleefdheid aan een onbekende een umeboshi? Nou, vooruit, toch maar doen. Potje tevoorschijn gehaald, deksel eraf, en met uitgestrekte arm, als het ware een chique doosje met bonbons, vriendelijk aanbieden. You want one?
ć?! ę¢ å¹²ć!?
(uit het Japans vertaald als: WĆĆT?! UMEBOSHI!?)
De toon waarmee hij mijn geste beantwoordde, deed een directe afstamming uit een samurai-geslacht vermoeden. De doorgewinterde Japanse reiziger was duidelijk voorbereid op alles. Behalve dan om in deze contreien een umeboshi aangeboden te krijgen. Dat had hij niet zien aankomen.
Van al het Japanse eten dat hij al veel jaren had ontbeerd, of waar hij af en toe slappe imitaties van was tegengekomen. En van al zijn Japanse soulfood stond umeboshi misschien wel op de eerste plaats.
Bestaat er een passend woord voor een dergelijke omgekeerde cultuurschok? Ik zal binnenkort de Dictionary of Obscure Sorrows er eens op naslaan. Of kent een van jullie daar wellicht de juiste uitdrukking voor? Ik hoor het graag.
Later heb ik mezelf voorgesteld dat hij misschien wel uit Minabe afkomstig was. Minabe, omringd door ume-boomgaarden, bakermat van de umboshi-traditie. Waar het wrange fruit samen met zout en rode shiso-bladeren na een lange fermentatietijd transformeert tot de helderrode zuur-zoute umeboshiās.
En me recentelijk ook voorgesteld dat hij nu, een goede veertig jaar later, aan zijn kleinkinderen vertelt over āopaās reisavonturenā.
Tot zover de voormalige Japanse reiziger.
En dan nog even terug naar mij.
Hoofdstuk 22. Het Opwindende. De Schok. Het Onverwachte. Twee identieke trigrammen: Donder boven Donder. Abrikoos verwachten, umeboshi krijgen.
Je voorbereiden op al het onverwachte is niet alleen razend moeilijk te verwezenlijken; het is soms zelfs ongewenst. Niet in al het onverwachte schuilt gevaar. De waarheid ligt zoals altijd in het midden. Een inzicht dat op zijn beurt niet als een echte verrassing komt.
En wil je meer weten over de umeboshi en de opleving van het leeggelopen Japanse platteland, kijk dan zeker naar deze video.
'Acht is meer dan Duizend' is gebouwd met Ghost, een opensource schrijfplatform. Bijdragen komen geheel ten goede van de schrijver.
Een gedeelte van de artikelen van 8ismeerdan1000 is vrij toegankelijk. Een ander gedeelte is alleen te lezen voor betalende abonnees. Door je betaald te abonneren ā dat laatste kan voor een maand of voor een jaar ā maak je de voortgang van het Acht is meer dan Duizend-project mogelijk!
Voor diegenen die graag alle posts willen lezen, maar zich dat financieel nu niet kunnen veroorloven, volstaat een kort bericht om daar toegang toe te krijgen.
